HIỂU BẢN THÂN – NỀN TẢNG CỦA MỌI HÀNH TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ SỐNG CÓ GIÁ TRỊ
Trong bối cảnh xã hội hiện đại với tốc độ thay đổi ngày càng nhanh, con người có nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, công nghệ và các nguồn lực phát triển hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, cùng với đó là tình trạng nhiều người, đặc biệt là người trẻ, cảm thấy mất phương hướng, thiếu động lực hoặc không tìm thấy ý nghĩa trong những gì mình đang theo đuổi.
“Cô ơi, em thấy mình đang cố gắng rất nhiều, nhưng nhiều lúc em cũng không biết mình đang cố gắng vì điều gì.”
Đây không chỉ là câu hỏi của một sinh viên mà tôi từng trao đổi sau giờ học. Trong nhiều năm làm việc trong lĩnh vực giáo dục, tôi nhận ra đây cũng là tâm trạng của rất nhiều người trẻ và cả những người đã đi làm nhiều năm. Điều đáng suy nghĩ là phần lớn những người này không thiếu kiến thức, kỹ năng hay cơ hội phát triển. Nhiều người trong số họ học tập tốt, có công việc ổn định hoặc thậm chí đạt được những thành công nhất định trong cuộc sống. Tuy nhiên, họ vẫn cảm thấy thiếu một điều gì đó mà chính họ cũng khó gọi tên. Thực trạng này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu con người có đang quá tập trung vào việc phát triển năng lực bên ngoài mà chưa dành đủ sự quan tâm cho việc hiểu chính bản thân mình?
1. HIỂU BẢN THÂN LÀ GÌ?
Hiểu bản thân (self-awareness) được xem là một trong những năng lực cốt lõi của trí tuệ cảm xúc (Emotional Intelligence – EI) và đóng vai trò thiết yếu trong phát triển cá nhân cũng như sự thành công trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống (Andres, 2025).
Hiểu bản thân không đơn thuần là biết mình thích điều gì hay không thích điều gì. Đó là quá trình nhận thức và thấu hiểu một cách sâu sắc về:
- Giá trị cốt lõi của bản thân: Đây là những nguyên tắc, chuẩn mực mà cá nhân xem là quan trọng nhất, làm kim chỉ nam cho các quyết định và hành động trong cuộc sống. Việc nhận thức rõ giá trị này giúp cá nhân định hướng được hành vi và xây dựng sự nhất quán trong cách sống.
- Điểm mạnh và hạn chế: Hiểu rõ những yếu tố nội tại tích cực cũng như những mặt cần cải thiện giúp mỗi người phát huy năng lực của mình một cách hiệu quả hơn và biết cách vượt qua các trở ngại cá nhân.
- Động lực nội tại: Đây là những nguồn cảm hứng, niềm đam mê xuất phát từ bên trong bản thân, thúc đẩy người ta hành động vì những mục tiêu ý nghĩa thay vì chỉ vì các yếu tố bên ngoài như phần thưởng hay sự khen ngợi xã hội.
- Niềm tin và quan điểm sống: Những niềm tin sâu sắc về thế giới và cách con người nên sống tác động mạnh mẽ đến cách nhìn nhận và giải thích các sự kiện, ảnh hưởng đến cách cá nhân phản ứng với môi trường xã hội.
- Mục tiêu và ý nghĩa cuộc đời: việc xác định mục tiêu rõ ràng và cảm nhận được ý nghĩa trong những gì mình làm giúp cá nhân không chỉ có định hướng thuận lợi hơn mà còn tạo nên sự hài lòng, ổn định về mặt tinh thần.
Việc hiểu biết sâu sắc về bản thân làm ảnh hưởng đến các quá trình xã hội rộng hơn như định hướng hành vi, ra quyết định, và tương tác xã hội của cá nhân. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng khi con người có sự tự nhận thức thấu đáo về giá trị, điểm mạnh, động lực cũng như niềm tin của mình, họ sẽ có khả năng điều chỉnh hành vi linh hoạt và phản ứng phù hợp hơn trong các tình huống xã hội khác nhau (Higgins & Kruglanski, 2008; Operario & Fiske, 1999). Nói cách khác, hiểu bản thân là khả năng trả lời những câu hỏi nền tảng:
Tôi là ai? Điều gì thực sự quan trọng đối với tôi? Tôi muốn trở thành người như thế nào ?Tôi muốn đóng góp điều gì cho gia đình và xã hội?
Đây là những câu hỏi không có đáp án cố định và cần được khám phá trong suốt cuộc đời.
2. VÌ SAO NHIỀU NGƯỜI CHƯA THỰC SỰ HIỂU BẢN THÂN?
Hệ thống giáo dục tập trung nhiều vào kiến thức hơn tự nhận thức
Trong quá trình trưởng thành, con người được hướng dẫn rất nhiều về cách học tập, làm việc và đạt thành tích. Tuy nhiên, rất ít người được hướng dẫn cách nhận diện cảm xúc, giá trị sống hay mục đích cuộc đời. Và thực tế là nhiều người không nhận được giáo dục bài bản về nó trong quá trình trưởng thành và dẫn đến chất lượng cuộc sống đầy “tiêu cực” (Costabile et al., 2018).
Phần lớn các câu hỏi mà người trẻ thường được nghe là:
– Học ngành gì?
– Làm nghề gì?
– Kiếm được bao nhiêu tiền?
Những câu hỏi này hướng đến yếu tố xã hội và kinh tế, nhưng lại ít chú trọng đến các khía cạnh sâu sắc hơn của cá nhân, như cảm xúc, giá trị nội tâm và bản sắc cá nhân như:
– Điều gì khiến con cảm thấy hạnh phúc?
– Con thực sự quan tâm điều gì?
– Con muốn trở thành người như thế nào?
Đây là điều rất đáng để lưu ý, vì các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc thiếu các câu hỏi định hướng bản thân như trên có thể hạn chế sự phát triển tự nhận thức và hạnh phúc thật sự của của chúng ta, đặc biệt là đối với người trẻ.
Những câu hỏi hướng về cảm xúc và mục tiêu sống giúp nhận diện rõ hơn điều gì thực sự quan trọng, và từ đó xây dựng nền tảng vững chắc cho sự tự tin và sự hài lòng trong cuộc sống của chính các bạn trẻ. Các nghiên cứu cho thấy, tăng cường nhận thức cảm xúc và tự quản lý cảm xúc liên quan mật thiết đến mức độ hạnh phúc chủ quan và sự phát triển cá nhân (Badri et al., 2021; Kwan & Kwok, 2021). Mặt khác, khi các câu hỏi chủ yếu tập trung vào tiêu chí bên ngoài, người trẻ dễ cảm thấy bị áp lực, lo âu hoặc không hài lòng với bản thân vì chưa tìm thấy ý nghĩa hoặc điểm tựa tinh thần đích thực (Arslan, 2021).
Áp lực từ kỳ vọng xã hội
Áp lực từ kỳ vọng xã hội là một hiện tượng phổ biến ảnh hưởng sâu sắc đến quyết định nghề nghiệp, lối sống và mục tiêu cá nhân của nhiều người. Thay vì lựa chọn dựa trên nhu cầu, sở thích và giá trị nội tại, nhiều người thường chấp nhận con đường được gia đình và xã hội kỳ vọng, dẫn đến thành công đo lường theo tiêu chuẩn bên ngoài nhưng lại thiếu sự hài lòng bên trong.
Và việc lựa chọn nghề nghiệp chỉ để đáp ứng tiêu chuẩn hay mong muốn của gia đình, xã hội dễ dẫn đến cảm giác không hài lòng và căng thẳng nghề nghiệp. Điều này khiến người trẻ dễ cảm thấy mất đi sự thoả mãn và nhu cầu phát triển bản thân (Hanna & Koo, 2024). Đặc biệt là đối với nữ giới, họ thường phải đối mặt với áp lực lựa chọn giữa sự nghiệp và trách nhiệm xã hội được đặt ra một cách ngầm hiểu, đặc biệt khi xã hội mong muốn họ phải đặt gia đình lên trên sự nghiệp. Điều này dẫn đến việc họ phải hy sinh hoặc điều chỉnh sự nghiệp để phù hợp với trách nhiệm gia đình, gây ra sự mất cân bằng và cảm giác không đạt được sự thỏa mãn cá nhân (Buddhapriya, 2009).
Thiếu thời gian đối thoại với chính mình
Trong bối cảnh thời đại số, con người ngày càng bị bao quanh bởi luồng thông tin dày đặc, công việc bận rộn và tác động liên tục từ mạng xã hội. Điều này gây ra vấn đề nghiêm trọng là thiếu thời gian để đối thoại, suy ngẫm và lắng nghe chính bản thân mình. Sự bận rộn và căng thẳng kéo dài khiến nhiều người không có không gian nội tâm cần thiết để phát triển nhận thức và sự hiểu biết sâu sắc về bản thân.
Thiếu thời gian đối thoại với chính mình ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần vì nó làm giảm khả năng tự nhận thức và kiểm soát cảm xúc. Quá trình phát triển sự tự nhận thức được củng cố thông qua phản hồi, sự phản chiếu, và thực hành chánh niệm (mindfulness) Và việc thiếu không gian nội tâm là nguyên nhân dẫn đến nguy cơ tăng căng thẳng, lo âu, và các vấn đề tâm lý khác (London et al., 2022).
Thiếu đối thoại với nội tâm còn dẫn đến hiện tượng “mind wandering” (tạm dịch: đi lang thang trong tâm trí hoặc sự lơ đãng), được nghiên cứu và nhận thấy có mối liên hệ tiêu cực với sự rõ ràng về quan niệm về bản thân (self-concept clarity) cũng như khả năng tự quản lý bản thân (self-regulation) (Racy & Morin, 2024).
3. HỆ QUẢ CỦA VIỆC KHÔNG HIỂU BẢN THÂN
Khi thiếu sự hiểu biết về chính mình, con người có thể gặp nhiều khó khăn trong học tập, nghề nghiệp và cuộc sống.
Thứ nhất, dễ mất phương hướng.
Người không hiểu rõ về giá trị, sở thích và năng lực của bản thân thường gặp khó khăn khi đưa ra các quyết định quan trọng liên quan đến nghề nghiệp, học tập hoặc các mối quan hệ. Nghiên cứu cho thấy các động lực ngoại lai (extrinsic motivation) liên quan đến yếu tố bên ngoài như tiền bạc thường dẫn đến sự không hài lòng, mất phương hướng và suy nghĩ “từ bỏ” trong học tập, nghề nghiệp tăng lên theo thời gian (Janke, 2019).
Thứ hai, dễ bị chi phối bởi sự so sánh.
Khi không có hệ giá trị riêng, con người dễ lấy thành công của người khác làm thước đo cho cuộc đời mình, dễ tạo ra áp lực và cảm giác bất an. Việc này có thể làm giảm sự tự tin và động lực nội tại, mất đi định hướng giá trị của cá nhân (S. K. Z. Badri et al., 2021; Kwan & Kwok, 2021).
Thứ ba, giảm động lực nội tại.
Nhiều người làm việc rất chăm chỉ nhưng không cảm thấy hứng thú hoặc ý nghĩa vì họ không hiểu rõ lý do mình đang theo đuổi điều đó. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng động lực nội tại đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra sự hài lòng, ý nghĩa cuộc sống và thành tích trong học tập và nghề nghiệp. Người có động lực nội tại cao sẽ cảm nhận được mục đích rõ ràng hơn và gắn kết với việc học tập và nghề nghiệp, trong khi người thiếu động lực hoặc động lực ngoại lai thường cảm thấy thiếu hứng thú, hoặc thậm chí có xu hướng “bỏ ngang” (Bailey & Phillips, 2015; Janke, 2019).
Thứ tư, thành công nhưng không hạnh phúc.
Đây là nghịch lý ngày càng phổ biến trong xã hội hiện đại khi nhiều người đạt được thành tựu nhưng vẫn cảm thấy trống trải và thiếu sự bình an. Nghiên cứu của Datu (Datu, 2017) cho thấy cảm giác bình an nội tâm (peace of mind) có liên quan tích cực với động lực tự chủ và thành tích tốt, đồng thời giúp giảm amotivation – trạng thái không có động lực. Điều này phản ánh nghịch lý khi nhiều người, dù thành công, lại cảm thấy trống rỗng, thiếu sự gắn kết với mục tiêu bên trong của mình, gây ra sự mất cân bằng về mặt tâm lý.
4. HIỂU BẢN THÂN – NỀN TẢNG CỦA PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
Hiểu bản thân chính là nền tảng thiết yếu đối với sự phát triển bền vững của cá nhân. Khi con người hiểu rõ về chính mình – từ khả năng, điểm mạnh, giá trị sống đến cảm xúc – họ có thể định hướng cuộc sống, công việc và các mối quan hệ một cách phù hợp và có ý thức hơn, qua đó thúc đẩy hạnh phúc lâu dài và sự phát triển bền vững. Khi hiểu bản thân, con người có khả năng:
– Định hướng nghề nghiệp phù hợp hơn: Hiểu bản thân giúp mỗi người lựa chọn con đường sự nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích cá nhân, từ đó nâng cao khả năng duy trì và phát triển bền vững trong công việc.
– Phát huy tốt hơn các điểm mạnh cá nhân và quản lý cảm xúc hiệu quả: Khả năng nhận thức và quản lý cảm xúc – hay trí tuệ cảm xúc (Emotional Intelligence) – đóng vai trò trung gian quan trọng trong việc thúc đẩy hạnh phúc và khả năng phát triển cá nhân bền vững.
– Xây dựng các mối quan hệ lành mạnh: Trí tuệ cảm xúc đóng vai trò then chốt trong quản lý các mối quan hệ, giúp thế hệ trẻ vừa nâng cao hiệu quả giao tiếp vừa đáp ứng nhu cầu phát triển cá nhân, đặc biệt là trong thế giới số hóa ngày nay. Các mối quan hệ tích cực không chỉ mang lại sự thỏa mãn mà còn tạo môi trường hỗ trợ sự phát triển lâu dài bền vững của cá nhân và tổ chức.
– Đưa ra các quyết định nhất quán với giá trị sống của mình: Sự hiểu biết về bản thân cho phép mỗi cá nhân sống có ý thức với những lựa chọn của mình thay vì bị chi phối hoàn toàn bởi áp lực hoặc kỳ vọng của môi trường bên ngoài. Việc sống chủ động này giúp cá nhân đạt được trạng thái thăng bằng giữa các giá trị cá nhân và chuẩn mực xã hội, từ đó gia tăng sức khỏe tâm lý và chất lượng cuộc sống.
Chính từ nhận thức sâu sắc về bản thân, con người sẽ chủ động định hình cuộc sống một cách phù hợp, hài hòa và bền vững, tạo nền tảng cho hạnh phúc lâu dài và sự phát triển bền vững toàn diện trong cộng đồng và xã hội (Popescu et al., 2020; Kim et al., 2024).
Trong một thế giới liên tục thay đổi, năng lực quan trọng nhất có thể không phải là biết nhiều hơn người khác, mà là hiểu rõ chính mình. Hiểu bản thân không giúp con người tránh khỏi mọi khó khăn hay luôn đưa ra những quyết định hoàn hảo. Tuy nhiên, nó giúp chúng ta biết mình là ai, điều gì thực sự quan trọng và vì sao mình lựa chọn con đường đang đi.
Theo quan điểm của SHERI, mọi hành trình phát triển đều bắt đầu từ sự thấu hiểu bản thân.
Bởi chỉ khi hiểu mình, con người mới có thể phát triển đúng hướng, xây dựng các mối quan hệ tích cực, đóng góp cho cộng đồng và sống một cuộc đời có ý nghĩa.
Bởi chỉ khi hiểu mình, con người mới có thể phát triển đúng hướng, xây dựng các mối quan hệ tích cực, đóng góp cho cộng đồng và sống một cuộc đời có ý nghĩa. Và có lẽ, trước khi tìm kiếm một con đường đúng, mỗi chúng ta cần dành thời gian để hiểu người đang bước trên con đường đó.
Điều gì đang thực sự dẫn dắt cuộc sống của bạn ở thời điểm hiện tại?
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Andres, F. (2025). The Role of Emotional Intelligence in Self-Awareness and Well-Being (pp. 1–46). Igi Global. https://doi.org/10.4018/979-8-3373-0360-4.ch001
Arslan, G. (2021). Mediating effect of fear and externality of happiness in the association between psychological maltreatment and psychological well-being. Psychology, Health & Medicine, ahead-of-print(ahead-of-print), 707–718. https://doi.org/10.1080/13548506.2021.1950783
Badri, R., Amani-Saribaglou, J., Ahrari, G., Jahadi, N., & Mahmoudi, H. (2014). School Culture, Basic Psychological Needs, Intrinsic Motivation and Academic Achievement: Testing a Casual Model. Mathematics Education Trends and Research, 2014, 1–13. https://doi.org/10.5899/2014/metr-00050
Badri, S. K. Z., Kong, M. Y., Wan Mohd Yunus, W. M. A., Nordin, N. A., & Yap, W. M. (2021). Trait Emotional Intelligence and Happiness of Young Adults: The Mediating Role of Perfectionism. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(20), 10800. https://doi.org/10.3390/ijerph182010800
Bailey, T. H., & Phillips, L. J. (2015). The influence of motivation and adaptation on students’ subjective well-being, meaning in life and academic performance. Higher Education Research & Development, 35(2), 201–216. https://doi.org/10.1080/07294360.2015.1087474
Buddhapriya, S. (2009). Work-Family Challenges and Their Impact on Career Decisions: A Study of Indian Women Professionals. Vikalpa: The Journal for Decision Makers, 34(1), 31–46. https://doi.org/10.1177/0256090920090103
Costabile, T., Capretti, V., Abate, F., Liguori, A., Paciello, F., Pane, C., De Rosa, A., Peluso, S., De Michele, G., Filla, A., & Saccà, F. (2018). Emotion Recognition and Psychological Comorbidity in Friedreich’s Ataxia. The Cerebellum, 17(3), 336–345. https://doi.org/10.1007/s12311-018-0918-5
Datu, J. A. D. (2017). Peace of Mind, Academic Motivation, and Academic Achievement in Filipino High School Students. The Spanish Journal of Psychology, 20(20), E22. https://doi.org/10.1017/sjp.2017.19
Hanna, K. F., & Koo, K. (2024). Professional Burnout and Career Choice Regret in Urology Residents. Current Urology Reports, 25(12), 325–330. https://doi.org/10.1007/s11934-024-01226-4
Higgins, E., & Kruglanski, A. (2008). Social psychology: handbook of basic principles. Choice Reviews Online, 45(06), 45–3496. https://doi.org/10.5860/choice.45-3496
Janke, S. (2019). Prospective effects of motivation for enrollment on well-being and motivation at university. Studies in Higher Education, 45(12), 2413–2425. https://doi.org/10.1080/03075079.2019.1612353
Kim, S., Lee, H., & Jin, S. (2024). Development and validation of career sustainability scale for mid-career employees. Frontiers in Psychology, 15, 1442119. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1442119
Kwan, C. K., & Kwok, S. Y. (2021). The Impact of Childhood Emotional Abuse on Adolescents’ Subjective Happiness: the Mediating Role of Emotional Intelligence. Applied Research in Quality of Life, 16(6), 2387–2401. https://doi.org/10.1007/s11482-021-09916-8
London, M., Sessa, V. I., & Shelley, L. A. (2022). Developing Self-Awareness: Learning Processes for Self- and Interpersonal Growth. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 10(1), 261–288. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-120920-044531
Operario, D., & Fiske, S. T. (1999). Social Cognition Permeates Social Psychology: Motivated Mental Processes Guide the Study of Human Social Behavior. Asian Journal of Social Psychology, 2(1), 63–78. https://doi.org/10.1111/1467-839x.00026
Popescu, L., Iancu, A., Avram, M., Avram, D., & Popescu, V. (2020). The Role of Managerial Skills in the Sustainable Development of SMEs in Mehedinti County, Romania. Sustainability, 12(3), 1119. https://doi.org/10.3390/su12031119
Racy, F., & Morin, A. (2024). Relationships between Self-Talk, Inner Speech, Mind Wandering, Mindfulness, Self-Concept Clarity, and Self-Regulation in University Students. Behavioral Sciences (Basel, Switzerland), 14(1), 55. https://doi.org/10.3390/bs14010055)