Tác giả: TS. Nguyễn Thuý Lan Chi – Nhà sáng lập – Viện trưởng SHERI
              TS. Nguyễn Hữu Thiện – Giảng viên SHERI

Đây là câu hỏi luôn nhận được sự quan tâm của rất nhiều người. Mỗi giai đoạn phát triển, xã hội luôn có những tiêu chuẩn khác nhau để đánh giá. Qua các thời kỳ, giá trị cá nhân được gán cho những yếu tố như địa vị xã hội, trình độ học vấn, tài sản, quyền lực, và trong xã hội hiện đại, nó còn được đo lường bởi bằng cấp, thành tích, thu nhập, chức vụ và mức độ ảnh hưởng trên mạng xã hội (Chen et al., 2007; Tompsett & Knoester, 2023). Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều người dù đạt được các thành tựu này vẫn cảm thấy chưa hài lòng thực sự với bản thân, bởi họ chưa đạt được thước đo giá trị mà xã hội kỳ vọng (Nolan & Weisstanner, 2022; Volpato et al., 2017). Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng

Liệu những thành tựu bên ngoài có phải là yếu tố quyết định giá trị của một con người?

1. NHỮNG THƯỚC ĐO GIÁ TRỊ PHỔ BIẾN TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI
Xã hội hiện đại vận hành dựa trên cơ chế đánh giá và so sánh.
Ngay từ khi còn nhỏ, mỗi người trong chúng ta đã quen với việc được đánh giá thông qua điểm số học tập, kết quả thi cử, thành tích hoạt động hoặc những tiêu chuẩn do gia đình và xã hội đặt ra. Những chỉ số này phần nào phản ánh năng lực, nỗ lực và đóng góp của chúng ta, góp phần giúp người khác và chính bản thân có cơ sở để đánh giá và so sánh.
Và khi ta trưởng thành, các thước đo này tiếp tục xuất hiện dưới những hình thức khác như:

– Trình độ học vấn.
– Chức danh nghề nghiệp.
– Thu nhập cá nhân.
– Khối lượng tài sản sở hữu.
– Mức độ nổi tiếng hoặc ảnh hưởng xã hội.
– Các giải thưởng và thành tích đạt được.

Tuy nhiên, vấn đề phát sinh khi chúng ta đồng nhất hoàn toàn giá trị bản thân với các chỉ số bên ngoài và ngày càng phụ thuộc vào sự công nhận đó hơn là sự công nhận từ chính bản thân của chúng ta. Điều này được gọi là sự tự trọng “lệ thuộc/phụ thuộc” (contingent self-esteem). Hậu quả là sự tự trọng này tạo ra trạng thái dễ bị tổn thương, không ổn định và có thể dẫn tới các vấn đề về sức khoẻ tinh thần như trầm cảm, suy nghĩ tự tử hay các rối loạn khác (Trung et al., 2025). Trái lại, những người có tự trọng “vững chắc” (secure self-esteem), không phụ thuộc vào các điều kiện bên ngoài, thường có sức khỏe tâm thần tốt hơn và ít gặp các nguy cơ như trên (Liu et al., 2021).

Chưa hết, sự tự trọng lệ thuộc vào các tiêu chuẩn bên ngoài còn dẫn đến những biểu hiện của tâm lý tiêu cực khác như căng thẳng, mệt mỏi tinh thần hoặc các trạng thái căng thẳng do so sánh xã hội, đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện đại với sự phổ biến của mạng xã hội. Việc cảm thấy giá trị bản thân chỉ được xác định bởi lượt tương tác hay sự nổi tiếng trên mạng xã hội có thể làm giảm khả năng chống chịu và lòng tử tế với bản thân, dẫn đến sự sụt giảm sức khỏe tâm lý (Kok Wah, 2025)(Liu et al., 2021).

2. VÌ SAO NHIỀU NGƯỜI THÀNH CÔNG VẪN CẢM THẤY MÌNH CHƯA ĐỦ GIÁ TRỊ?
Trong nhiều năm làm việc với học sinh, sinh viên, người đi làm và đội ngũ quản lý, chúng tôi nhận thấy một hiện tượng khá phổ biến: Nhiều người có thành tích tốt nhưng vẫn cảm thấy mình chưa đủ giỏi. Nhiều người đã đạt được những mục tiêu quan trọng nhưng vẫn không cảm nhận được sự hài lòng. Nhiều người liên tục theo đuổi những cột mốc mới với hy vọng cảm thấy mình có giá trị hơn. Hiện tượng này có thể được lý giải bởi nhiều nguyên nhân:

• Thứ nhất, con người có xu hướng so sánh bản thân với những người xung quanh. Khi luôn nhìn thấy những người giỏi hơn, giàu có hơn hoặc thành công hơn, cảm giác chưa đủ dễ dàng xuất hiện. Hiện tượng này có thể được lý giải qua nhiều yếu tố tâm lý và xã hội, trong đó nổi bật là hiện tượng “impostor phenomenon _ IP” (hiện tượng kẻ mạo danh), sự so sánh xã hội, cũng như ảnh hưởng của các chuẩn mực xã hội hiện đại. Hiện tượng này mô tả trạng thái tâm lý mà cá nhân cảm thấy bản thân là kẻ gian dối về năng lực, luôn nghi ngờ thành công của mình và sợ bị người khác “vạch trần”, mặc dù có nhiều bằng chứng rõ ràng cho thấy họ có khả năng và đạt được các thành tựu (Al Lawati et al., 2025). IP thường phổ biến ở những người có thành tích cao nhưng không thể nội tâm hóa những thành công đó. Họ cảm thấy năng lực của mình không đủ, cảm giác tự ti kéo dài, dẫn đến sự bất mãn và lo âu thường xuyên (Al Lawati et al., 2025; Shinawatra et al., 2023). Hiện tượng này còn gây ra các vấn đề tâm lý nghiêm trọng như stress, kiệt sức tinh thần, mất tự tin, thậm chí trầm cảm (Neureiter & Traut-Mattausch, 2016).
• Thứ hai, xã hội hiện đại tạo ra rất nhiều chuẩn mực thành công. Những chuẩn mực này đôi khi khiến con người vô thức đánh giá bản thân dựa trên kỳ vọng của người khác thay vì giá trị thật của chính mình. Các chuẩn mực xã hội hiện nay ngày càng đặt ra những kỳ vọng rất cao về thành công, sự giàu có, vẻ đẹp, và vị thế xã hội, khiến cá nhân rất dễ bị áp lực trong việc tự đánh giá bản thân dựa trên những tiêu chuẩn này thay vì dựa trên giá trị thực sự của chính mình (Ajewumi et al., 2024). Nền văn hóa mạng xã hội góp phần tạo ra một hình ảnh “lý tưởng” không thực tế, khi cá nhân liên tục tiếp xúc với hình ảnh thành công, cuộc sống hào nhoáng của người khác, càng làm tăng cảm giác tự ti và chưa đủ năng lực (Merino et al., 2024; Rüther et al., 2023). Điều này dẫn đến nhiều người liên tục theo đuổi các cột mốc mới với hy vọng cảm nhận được giá trị bản thân, thay vì cảm thấy hài lòng với những gì đã đạt được. Bên cạnh đó, người mắc IP thường có xu hướng so sánh mình với những người mà họ cho là giỏi hơn, thành công hơn, từ đó cảm thấy mình chưa đủ, không xứng đáng, bất mãn với bản thân, và khơi dậy các suy nghĩ tiêu cực về năng lực cá nhân (Q. Liu et al., 2021).
• Thứ ba, nhiều người dành rất nhiều thời gian để phát triển năng lực chuyên môn nhưng lại ít dành thời gian để hiểu bản thân, hiểu giá trị cốt lõi và ý nghĩa cuộc sống mà mình đang theo đuổi. Và khi đó, họ dễ rơi vào trạng thái trống rỗng, bất mãn, và nghi ngờ năng lực cũng như giá trị bản thân (Neureiter & Traut-Mattausch, 2016). Các nghiên cứu về IP hình thái này cũng cho thấy nó ảnh hưởng tiêu cực đến cả sự phát triển nghề nghiệp, động lực, và sự thỏa mãn trong công việc, do người bị IP hình thái này thường hay thiếu tự tin, sợ thất bại hoặc thành công, từ đó giảm khả năng lập kế hoạch, phấn đấu và lên vị trí lãnh đạo (Hutchins et al., 2017; Shinawatra et al., 2023). Điều này tạo thành một vòng luẩn quẩn khi sự nghi ngờ và bất mãn kéo dài thúc đẩy họ làm việc càng nhiều, phấn đấu liên tục mà không có cảm giác hài lòng thực sự.

Tất cả những điều trên một lần nữa khẳng định khi thiếu sự thấu hiểu bản thân, những thành tựu bên ngoài khó có thể mang lại cảm giác đủ đầy từ bên trong.

3. GIÁ TRỊ THỰC SỰ CỦA MỘT CON NGƯỜI ĐƯỢC HÌNH THÀNH TỪ ĐÂU?
Nếu giá trị không chỉ nằm ở thành tích hay tài sản, vậy điều gì thực sự tạo nên giá trị của một con người?
Theo quan điểm của nhiều trường phái giáo dục nhân văn và phát triển con người, giá trị của một người không đơn thuần là những thành tích hay tài sản vật chất mà họ sở hữu. Thay vào đó, giá trị ấy được hình thành và đánh giá qua những phẩm chất nội tại và tác động của cá nhân đối với xã hội, cũng như khả năng truyền cảm hứng và tạo nên ảnh hưởng tích cực dài hạn. Giá trị ấy được hình thành từ nhiều yếu tố:
– Nhân cách: Nhân cách phản ánh cách con người suy nghĩ, hành động và ứng xử trong cuộc sống. Đây là nền tảng của sự tin cậy và tôn trọng. Người có nhân cách phẩm hạnh, trung thực và kiên định giúp tạo dựng ảnh hưởng lâu dài hơn nhiều so với giá trị bề nổi là thành tích hay tài sản. Phẩm chất này tương đồng với khái niệm về “warmth” (sự ấm áp, thân thiện) trong nghiên cứu về giá trị thương hiệu, vốn tạo nên sự tin tưởng và thiết lập các mối liên hệ xã hội bền vững (Spadaro et al., 2020).
– Tinh thần trách nhiệm: Một người có giá trị không phải là người không mắc sai lầm, mà là người dám chịu trách nhiệm với lựa chọn và hành động của mình. Người dám nhận trách nhiệm, sẵn sàng học hỏi từ sai phạm và đi tiếp với sự thận trọng, đồng nghĩa với việc họ góp phần duy trì giá trị đạo đức và sự tin cậy trong xã hội. Trách nhiệm cũng tạo nên sự tôn trọng và nâng cao phẩm giá, tương đồng với giá trị con người được bảo vệ và đề cao trong các lý thuyết về nhân phẩm và quyền con người (Barilan, 2012).
– Sự tử tế: Sự tử tế, dù là những hành động nhỏ bé, có thể tạo ra tác động tích cực lâu dài đối với người khác và xã hội. Khác với lòng cảm thông hay sự trắc ẩn, tử tế là hành động cụ thể nhằm đem lại lợi ích thiết thực, góp phần xây dựng mối quan hệ xã hội bền vững và gia tăng sự hài hòa trong cộng đồng. Trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tinh thần và xã hội, tử tế đã được công nhận là một giá trị tự thân, không thể thay thế hay đồng nhất với các khái niệm gần gũi như cảm thông hay lòng trắc ẩn (Gilbert, 2017; Moon et al., 2014).
– Khả năng tạo giá trị cho xã hội: Người thực sự có giá trị là người không ngừng tạo ra những ảnh hưởng tích cực nhằm giúp cuộc sống của người khác và của cộng đồng trở nên ngày càng tốt đẹp hơn. Điều này được biểu hiện thông qua các công việc giúp ích cộng đồng, các sáng kiến xã hội, hoặc đơn giản là việc lan tỏa những giá trị nhân văn. Những đóng góp này không chỉ nâng cao giá trị bản thân mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững trong xã hội. Trong nghiên cứu về trách nhiệm xã hội (CSR) và sự sáng tạo của nhân viên, tinh thần trách nhiệm xã hội đã được chứng minh là động lực thúc đẩy sự sáng tạo và cống hiến (Hur et al., 2016). Tương tự, ý chí hướng tới các mục tiêu xã hội được củng cố bởi lòng trắc ẩn cùng các đặc điểm cá nhân như kiên cường cũng giúp cá nhân hướng tới các hoạt động xã hội có ý nghĩa cao đẹp hơn (Moon et al., 2014).
– Khả năng truyền cảm hứng: Một người có giá trị thường không chỉ phát triển bản thân mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của những người xung quanh. Điều này thể hiện qua khả năng ảnh hưởng tích cực đến tư duy, hành động và quá trình trưởng thành của những người xung quanh, góp phần tạo nên một môi trường sống và làm việc tích cực hơn. Nghiên cứu trong lĩnh vực truyền thông và lãnh đạo đã cho thấy khả năng truyền cảm hứng là yếu tố trung tâm giúp xây dựng ảnh hưởng trong cộng đồng, đồng thời là động lực thúc đẩy các hành động tích cực và sự tận tâm  (Hansen et al., 2018). Điều này cũng tương đồng với khái niệm về “compassion satisfaction” – sự hài lòng và hạnh phúc khi giúp đỡ người khác, là một yếu tố giảm thiểu căng thẳng và nâng cao tinh thần trong những nghề nghiệp đòi hỏi lòng trắc ẩn và tính nhân văn cao (Bae et al., 2019).

4. GÓC NHÌN CỦA SHERI VỀ GIÁ TRỊ CON NGƯỜI
Tại SHERI, chúng tôi tin rằng giá trị của một con người là kết quả của quá trình hiểu mình, phát triển bản thân và tạo ra những đóng góp tích cực cho cuộc sống. Theo triết lý: Hiểu mình – Hiểu người – Hiểu cuộc sống – Sống có giá trị, chúng tôi cho rằng hành trình xây dựng giá trị bắt đầu từ sự thấu hiểu. Khi hiểu bản thân, con người biết đâu là điểm mạnh cần phát huy, đâu là những giới hạn cần vượt qua và đâu là những giá trị cốt lõi mà mình muốn theo đuổi, từ đó phát triển bản thân toàn diện cả về mặt cá nhân lẫn xã hội. Khi hiểu người khác, con người biết cách hợp tác, chia sẻ và xây dựng các mối quan hệ tích cực, cũng như phát triển năng lực kiểm soát cảm xúc và đồng cảm trong môi trường làm việc. Khi hiểu cuộc sống, con người có thể đưa ra những lựa chọn phù hợp và sống có trách nhiệm hơn với bản thân, gia đình và xã hội, đồng thời giúp bản thân phát triển các phẩm chất lãnh đạo tích cực, hướng tới sự thịnh vượng chung. Từ góc nhìn đó, chúng tôi tin rằng: giá trị của một người chính là kết quả của những điều tốt đẹp họ tạo ra mỗi ngày.

GIÁ TRỊ CỦA MỘT ĐỜI NGƯỜI NẰM Ở NHỮNG GÌ CHÚNG TA ĐỂ LẠI

Theo thời gian: Bằng cấp có thể mất đi, chức vụ có thể thay đổi, tài sản có thể không còn, nhưng những giá trị mà một người để lại trong công việc, trong các mối quan hệ và trong cuộc sống của những người xung quanh vẫn trường tồn. Hay nói cách khác, điều làm nên giá trị của một con người không chỉ là những gì họ đạt được, mà còn là cách họ sống, cách họ đối xử với người khác và những đóng góp mà họ để lại cho cuộc đời này.

Ajewumi, O., Magbagbeola, V., Kalu, O., Ike, R., Folajimi, O., & Diyaolu, C. (2024). The impact of social media on mental health and well-being. World Journal of Advanced Research and Reviews, 24(1), 107–121. https://doi.org/10.30574/wjarr.2024.24.1.3027

Al Lawati, A., Al Rawahi, N., Waladwadi, T., Almadailwi, R., Alhabsi, A., Al Lawati, H., Al-Mahrouqi, T., & Al Sinawi, H. (2025). Impostor phenomenon: a narrative review of manifestations, diagnosis, and treatment. Middle East Current Psychiatry, 32(1). https://doi.org/10.1186/s43045-025-00512-2

Bae, J., Jennings, P. F., Hardeman, C. P., Kim, E., Lee, M., Littleton, T., & Saasa, S. (2019). Compassion Satisfaction Among Social Work Practitioners: The Role of Work–Life Balance. Journal of Social Service Research, 46(3), 320–330. https://doi.org/10.1080/01488376.2019.1566195

Barilan, Y. M. (2012). Human Dignity, Human Rights, and Responsibility. Massachusetts Institute Of Technology. https://doi.org/10.7551/mitpress/9311.001.0001

Chen, E., Martin, A. D., & Matthews, K. A. (2007). Trajectories of Socioeconomic Status Across Children’s Lifetime Predict Health. Pediatrics, 120(2), e297–e303. https://doi.org/10.1542/peds.2006-3098

Gilbert, P. (2017). Compassion (pp. 3–15). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315564296-1

Hansen, E. M., Eklund, J. H., Hallén, A., Bjurhager, C. S., Norrström, E., Viman, A., & Stocks, E. L. (2018). Does Feeling Empathy Lead to Compassion Fatigue or Compassion Satisfaction? The Role of Time Perspective. The Journal of Psychology, 152(8), 630–645. https://doi.org/10.1080/00223980.2018.1495170

Hur, W.-M., Moon, T.-W., & Ko, S.-H. (2016). How Employees’ Perceptions of CSR Increase Employee Creativity: Mediating Mechanisms of Compassion at Work and Intrinsic Motivation. Journal of Business Ethics, 153(3), 629–644. https://doi.org/10.1007/s10551-016-3321-5

Hutchins, H. M., Penney, L. M., & Sublett, L. W. (2017). What imposters risk at work: Exploring imposter phenomenon, stress coping, and job outcomes. Human Resource Development Quarterly, 29(1), 31–48. https://doi.org/10.1002/hrdq.21304

Kok Wah, J. N. (2025). Empowering minds: how self-efficacy, self-esteem, and social support drive digital mental health engagement. Frontiers in Public Health, 13, 1565327. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1565327

Liu, Q., Jiang, M., Li, S., & Yang, Y. (2021). Social support, resilience, and self-esteem protect against common mental health problems in early adolescence. Medicine, 100(4), e24334. https://doi.org/10.1097/md.0000000000024334

Liu, Y., Xu, C., Kuai, X., Deng, H., Wang, K., & Luo, Q. (2022). Analysis of the causes of inferiority feelings based on social media data with Word2Vec. Scientific Reports, 12(1), 5218. https://doi.org/10.1038/s41598-022-09075-2

Merino, M., Tornero-Aguilera, J. F., Rubio-Zarapuz, A., Villanueva-Tobaldo, C. V., Martín-Rodríguez, A., & Clemente-Suárez, V. J. (2024). Body Perceptions and Psychological Well-Being: A Review of the Impact of Social Media and Physical Measurements on Self-Esteem and Mental Health with a Focus on Body Image Satisfaction and Its Relationship with Cultural and Gender Factors. Healthcare (Basel, Switzerland), 12(14), 1396. https://doi.org/10.3390/healthcare12141396

Moon, T.-W., Hur, W.-M., Ko, S.-H., Kim, J.-W., & Yoon, S.-W. (2014). Bridging corporate social responsibility and compassion at work. Career Development International, 19(1), 49–72. https://doi.org/10.1108/cdi-05-2013-0060

Neureiter, M., & Traut-Mattausch, E. (2016). An Inner Barrier to Career Development: Preconditions of the Impostor Phenomenon and Consequences for Career Development. Frontiers in Psychology, 7, 48. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.00048

Nolan, B., & Weisstanner, D. (2022). Rising income inequality and the relative decline in subjective social status of the working class. West European Politics, 45(6), 1206–1230. https://doi.org/10.1080/01402382.2022.2038892

Rüther, L., Jahn, J., & Marksteiner, T. (2023). #influenced! The impact of social media influencing on self-esteem and the role of social comparison and resilience. Frontiers in Psychology, 14, 1216195. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1216195

Shinawatra, P., Kasirawat, C., Khunanon, P., Boonchan, S., Sangla, S., Maneeton, B., Maneeton, N., & Kawilapat, S. (2023). Exploring Factors Affecting Impostor Syndrome among Undergraduate Clinical Medical Students at Chiang Mai University, Thailand: A Cross-Sectional Study. Behavioral Sciences, 13(12), 976. https://doi.org/10.3390/bs13120976

Spadaro, G., Gangl, K., Van Prooijen, J.-W., Van Lange, P. A. M., & Mosso, C. O. (2020). Enhancing feelings of security: How institutional trust promotes interpersonal trust. PLOS ONE, 15(9), e0237934. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0237934

Tompsett, J., & Knoester, C. (2023). Family socioeconomic status and college attendance: A consideration of individual-level and school-level pathways. PLOS ONE, 18(4), e0284188. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0284188

Trung, C. T. T., Dat, N. T., Teh, C. J., & Tee, P. K. (2025). Psychological capital and mental health problems among the unemployed in the post-COVID-19 era: Self- esteem as a moderator. PloS One, 20(3), e0319555. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0319555

Volpato, C., Andrighetto, L., & Baldissarri, C. (2017). Perceptions of Low‐Status Workers and the Maintenance of the Social Class Status Quo. Journal of Social Issues, 73(1), 192–210. https://doi.org/10.1111/josi.12211