Tác giả: TS. Nguyễn Thuý Lan Chi – Nhà sáng lập – Viện trưởng SHERI
              TS. Nguyễn Hữu Thiện – Giảng viên SHERI

Trong xã hội hiện đại, thành công thường được đánh giá thông qua các chỉ số như bằng cấp, chức vụ, thu nhập, thành tích nghề nghiệp hoặc mức độ ảnh hưởng xã hội. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học tích cực, giáo dục và phát triển con người cho thấy rằng cảm nhận về ý nghĩa cuộc sống không chỉ đến từ những gì con người đạt được, mà còn đến từ những giá trị họ tạo ra cho người khác. Bài viết phân tích bản chất của thành tích, giới hạn của việc đồng nhất giá trị cuộc sống với thành công và đề xuất góc nhìn về những giá trị bền vững còn lại sau các cột mốc thành tựu.

1. Câu hỏi đáng suy ngẫm: Điều gì thực sự còn lại sau những thành tích?
Có thể nhận thấy, mục tiêu nghề nghiệp – career aspirations – được xem là một trong những biến số quan trọng thúc đẩy hành vi và sự phát triển nghề nghiệp của một cá nhân. Sự khát vọng thành công trong nghề nghiệp có ảnh hưởng/tạo động lực tích cực đến các hành vi quản lý tự thân trong sự nghiệp, từ đó góp phần tạo nên thành công nghề nghiệp cả về mặt khách quan như khi đảm nhận vị trí lãnh đạo, thực trạng của công việc cũng như sự hài lòng trong nghề nghiệp của chúng ta (Hirschi & Pang, 2024). Các khát vọng này không phải lúc nào cũng giống nhau. Ví dụ như khát vọng sự thăng tiến (self-enhancement) thường liên quan đến việc nâng cao vị trí và địa vị tại nơi làm việc, còn khát vọng tự phát triển và vì lợi ích xã hội kết nối với sự hài lòng nghề nghiệp thông qua cảm nhận ý nghĩa của nghề nghiệp và sự phát triển của bản thân (Hirschi & Pang, 2024).

Bên cạnh, khát vọng trong nghề nghiệp của một cá nhân cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố của cá nhân và môi trường như sự tự tin (self-esteem),  khả năng tự nhận thức và quản lý cảm xúc (Shafik, 2025) và hướng đến một tương lai tích cực (future orientation) (Khampirat, 2020). Sự hỗ trợ từ gia đình, đặc biệt là sự giáo dục của cha mẹ, cũng góp phần quan trọng trong sự hình thành và phát triển các mục tiêu nghề nghiệp của một cá nhân (Khampirat, 2020; Liu et al., 2015).

Như vậy, mục tiêu nghề nghiệp là trung tâm trong hành trình phát triển cá nhân và sự nghiệp của mỗi người. Nó không chỉ biểu thị năng lực và sự nỗ lực mà còn là nguồn động lực bền vững giúp cho các cá nhân tiến gần hơn đến thành công. Kết quả là cá nhân có được các thành tựu có thể là một tấm bằng, một vị trí công việc, một dự án thành công hay một cột mốc nghề nghiệp quan trọng trong đời. Chính các thành công này một lần nữa trở thành động lực giúp con người không ngừng hoàn thiện bản thân và đóng góp nhiều hơn cho xã hội.

Tuy nhiên, một câu hỏi đáng suy ngẫm được đặt ra: Điều gì thực sự còn lại sau những thành tích?

Khi một dự án kết thúc, một danh hiệu trở thành quá khứ hoặc một mục tiêu đã được chinh phục, điều gì tạo nên cảm giác ý nghĩa và giá trị lâu dài cho cuộc đời mỗi người?

2. Thành tích là cần thiết nhưng không phải là tất cả
Xã hội hiện đại vận hành dựa trên các hệ thống đánh giá và ghi nhận thành quả. Ngay từ khi còn nhỏ, con người đã quen với việc được đo lường thông qua điểm số, thành tích học tập và các chuẩn mực thành công. Khi trưởng thành, những tiêu chí đó tiếp tục được mở rộng thành:
– Trình độ chuyên môn;
– Vị trí nghề nghiệp;
– Thu nhập;
– Thành tích công việc;
– Mức độ ảnh hưởng trong xã hội.

Các khía cạnh như trình độ chuyên môn và vị trí nghề nghiệp chính là nhân tố quan trọng thể hiện năng lực và vị thế của cá nhân trong môi trường làm việc. Việc đo lường và đánh giá dựa trên những yếu tố này giúp xã hội sắp xếp được thứ tự ưu tiên và phân định cấp bậc nghề nghiệp. Đặc biệt là đối với các cá nhân có khả năng nắm bắt và vận dụng được các công cụ công nghệ giúp giúp tăng cường năng lực truy cập thông tin, học tập từ xa, và mở rộng kết nối chuyên môn (Prastyaningtyas et al., 2023). Hơn nữa, thu nhập là một chỉ số trực tiếp thể hiện giá trị kinh tế của cá nhân, đồng thời phản ánh phần nào mức độ thành đạt trong công việc và cuộc sống của họ.

Thành tích công việc và mức độ ảnh hưởng xã hội không chỉ phân định các cá nhân qua kết quả mà còn qua khả năng tác động và lan tỏa của họ trong các cộng đồng chuyên môn và xã hội rộng lớn hơn. Nghiên cứu về phân tích mạng xã hội (Social Network Analysis) cho thấy mạng lưới quan hệ đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển sự nghiệp của cá nhân. Theo đó, việc xây dựng và khai thác mạng xã hội giúp kết nối những cá nhân có trình độ và triển vọng nghề nghiệp tương đồng, tạo thành các cộng đồng thực hành hỗ trợ lẫn nhau trong việc phát triển kỹ năng và đạt được thành tựu “to lớn hơn” trong sự nghiệp (Khousa & Atif, 2017).

Như vậy, việc một cá nhân đạt được các thành tựu là điều có ý nghĩa quan trọng và cần được ghi nhận. Tuy nhiên, bản chất của thành tích chỉ mang tính thời điểm. Một dự án thành công rồi sẽ hoàn thành. Một chức vụ rồi sẽ thay đổi. Một danh hiệu rồi sẽ trở thành ký ức. Một mục tiêu đạt được sẽ được thay thế bằng những mục tiêu mới (Machell et al., 2014). Điều đó không làm giảm giá trị của thành tích, nhưng cho thấy rằng thành tích không phải là yếu tố duy nhất quyết định ý nghĩa của một cuộc đời.

Thực tế, ý nghĩa cuộc sống được tạo ra bởi chính con người thông qua các hành động có chủ ý và việc lựa chọn giá trị phù hợp để gán cho các sự kiện đó trong đời sống. Ý nghĩa không phải là điều khách quan có sẵn để ta tìm thấy mà là sự đóng góp của ý chí đã được “thông tin đầy đủ”, nghĩa là có hướng dẫn của cảm xúc và trí tuệ để tạo ra một cấu trúc liên kết các phần trong cuộc sống thành một tổng thể thấm nhuần ý nghĩa sâu sắc hơn (Kekes, 1986).

Ngoài ra, các mục tiêu và thành tích, dù quan trọng, chỉ là một phần trong tổng thể tạo nên ý nghĩa cuộc sống và hạnh phúc tâm lý. Các nghiên cứu cho thấy ý nghĩa trong cuộc sống liên quan mật thiết đến sức khỏe tâm lý, cảm xúc tích cực và sự hài lòng trong cuộc sống. Trong đó, sự cảm nhận về ý nghĩa có ảnh hưởng lớn hơn đến khía cạnh tích cực của sức khỏe tinh thần so với các khía cạnh tiêu cực, và những người có ý nghĩa sống cao thường có sức khỏe tinh thần tốt hơn (Kleftaras & Psarra, 2012).

Việc liên tục đạt được các mục tiêu mới và cảm nhận thành tựu cũng góp phần vào sự hài lòng cuộc sống và cảm giác tự chủ, nhưng mối quan hệ này cũng được điều hòa bởi khả năng điều chỉnh của cảm xúc và cách nhìn nhận về thành tích của cá nhân (Wang et al., 2017). Điều quan trọng là sự định hướng cuộc sống dựa trên giá trị, đam mê và kế hoạch cụ thể, quy trình được gọi là “life crafting” (xây dựng cuộc sống), giúp con người tìm thấy mục đích và ý nghĩa sâu sắc hơn, không chỉ phụ thuộc vào những thành tựu ngắn hạn mà còn cả quá trình phát triển liên tục và phù hợp với chính bản thân, cảm xúc, mong muốn, ý nghĩa cuộc sống của một cá nhân (Schippers & Ziegler, 2019).

Từ đó, chúng ta có thể nhận thấy thành tích tuy quan trọng và có thể tăng cảm giác ý nghĩa trong từng giai đoạn cuộc sống của một cá nhân, nhưng nó không phải là yếu tố duy nhất quyết định ý nghĩa cuộc đời của họ. (MÀ) Ý nghĩa “đích thực/thực sự” được tạo dựng từ sự kết hợp giữa ý chí có hiểu biết, sự lựa chọn các giá trị phù hợp, cảm nhận về mục đích sống và sự hài hòa trong phát triển suốt đời của một cá nhân.

3. Điều còn lại sau thành công là những giá trị được trao đi
Trong quá trình làm việc với học sinh, sinh viên, người đi làm và các nhà quản lý, chúng tôi nhận thấy một điểm chung thú vị, đó là: Khi nhìn lại cuộc đời, nhiều người thành đạt không nhắc nhiều đến những giải thưởng hay chức danh mà họ từng đạt được. Thay vào đó, họ thường nhớ về:
– Những học trò đã trưởng thành nhờ sự dẫn dắt của mình.
– Những đồng nghiệp đã phát triển từ sự hỗ trợ của mình.
– Những người đã vượt qua khó khăn nhờ một lời khuyên hoặc sự đồng hành đúng lúc.
– Những giá trị tích cực mà họ đã góp phần tạo ra cho gia đình, tổ chức và cộng đồng.

Các nghiên cứu về lãnh đạo, phát triển cá nhân và hỗ trợ xã hội đều cho thấy giá trị thực sự của một cá nhân không chỉ biểu hiện ở các thành tựu cá nhân mà còn ở những ảnh hưởng tích cực do họ tạo ra cho người khác và cộng đồng xung quanh.

Đối với các cá nhân giữ vị trí quản lý, các nghiên cứu đã chứng minh những nhà lãnh đạo truyền cảm hứng (transformational leadership) không chỉ đạt được thành tựu trong công việc mà còn tạo nên một môi trường làm việc tích cực, tăng cường sự hợp tác, sáng tạo, và hạnh phúc chung cho chính tổ chức của mình. Những người lãnh đạo theo mô hình này thường được nhớ đến là người cống hiến cho sự phát triển của đội ngũ, là người thúc đẩy sự trưởng thành của học trò, đồng nghiệp, cũng như góp phần xây dựng văn hóa làm việc tích cực (Permana & Yuslimah, 2025). Hơn thế nữa, khi lãnh đạo đặt trọng tâm vào sự phát triển và hỗ trợ cá nhân nhân viên, tạo dựng sự công nhận và hỗ trợ tổ chức, những hành vi tích cực hướng tới cộng đồng cũng xuất hiện nhiều hơn, và các hành vi tiêu cực cũng được giảm bớt trong tổ chức (Selem et al., 2025).

Bên cạnh đó, việc đồng hành, trao lời khuyên hay hỗ trợ kịp thời giúp người khác vượt qua khó khăn và trưởng thành, từ đó tạo ra giá trị xã hội là cách mà những người hỗ trợ nhận thức rõ nhất về ý nghĩa cuộc sống của họ hơn là các giải thưởng hay chứng nhận đạt được  (Kim et al., 2013). Ngoài ra, lĩnh vực học thuyết tích cực về tổ chức (Positive Organizational Scholarship) chuyên nghiên cứu các hiện tượng tích cực như sự thịnh vượng, phát triển bền vững và hành vi tốt đẹp trong tổ chức cho thấy việc con người nhớ đến những giá trị mình đã trao đi cho gia đình, tổ chức và cộng đồng phản ánh xu hướng tự nhiên của “bản tâm cá nhân” hướng đến những trải nghiệm có ý nghĩa và tạo ra năng lượng tích cực, thay vì chỉ chú trọng đến thành tích cá nhân thuần túy (Cameron, 2025).

Các nghiên cứu về phát triển cá nhân cũng thể hiện những kiểu phát triển tích cực khác nhau. Có người sẽ chú trọng vào sự thành đạt và công nhận xã hội, nhưng cũng có những người lấy chú trọng vào các giá trị từ sự phát triển cá nhân và sự tạo ra ảnh hưởng tích cực cho người khác (Achievers). Những “Achievers” theo kiểu này bên cạnh việc đạt được thành tích còn thường cảm thấy hạnh phúc và thỏa mãn hơn từ việc thấy học trò, đồng nghiệp, hay người thân phát triển nhờ sự đồng hành của mình (Helson & Srivastava, 2001).

Có thể nhận thấy, “thành công bền vững” không chỉ đo bằng những giải thưởng, danh hiệu, chứng chỉ, thành tích cá nhân mà còn bằng khả năng tạo ra những ảnh hưởng tích cực, giúp người khác trưởng thành, vượt khó và tạo dựng những giá trị chung cho cộng đồng. Đây là minh chứng rõ ràng cho nguyên lý “giá trị được trao đi là giá trị còn mãi.” Hay, tục ngữ nước ta có câu: “Trâu chết để da, người ta chết để tiếng.”

Góc nhìn của SHERI về thành công và giá trị cuộc sống
Tại SHERI, chúng tôi cho rằng thành công và giá trị cuộc sống không phải là hai khái niệm đối lập. Con người hoàn toàn có thể theo đuổi thành công, phát triển sự nghiệp và đạt được những mục tiêu lớn lao. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc đạt được thành tích, cảm giác đủ đầy sẽ khó có thể kéo dài.

Theo triết lý: Hiểu mình – Hiểu người – Hiểu cuộc sống – Sống có giá trị, một cuộc đời ý nghĩa được xây dựng trên hai nền tảng song song:
– Thành tựu cá nhân: trong lao động và học tập không chỉ dựa trên sự công nhận bên ngoài mà còn có liên quan mật thiết đến các giá trị nội tại, bao gồm cả giá trị cá nhân và chuẩn mực xã hội (Manuti et al., 2018).
– Giá trị xã hội: là sự hòa hợp giữa các mục tiêu cá nhân và các chuẩn mực xã hội, giúp cá nhân cảm thấy cuộc sống của mình có chỗ đứng trong tổng thể cộng đồng; là những tác động tích cực mà người đó tạo ra đối với người khác, cộng đồng và xã hội (Kim & Kang, 2003; Samuel et al., 2012).

Khi hai yếu tố này cùng tồn tại, thành công không chỉ dừng lại ở mức độ được công nhận từ bên ngoài mà còn trở thành một nguồn ý nghĩa nội tại của chính cuộc sống trong mỗi chúng ta. Đây là trạng thái trong đó chúng ta vừa cảm nhận được sự hài lòng từ chính bản thân mình (thành tựu cá nhân), vừa nhận thấy sự đóng góp và giá trị tích cực của mình đối với xã hội (giá trị xã hội). Mối quan hệ này chính là nền tảng giúp chúng ta phát triển bền vững về mặt tinh thần và tạo ra những tác động xã hội có ý nghĩa “to lớn” hơn.

Thay cho lời kết:
Mỗi thành quả dù lớn hay nhỏ đều có tính “tạm thời”. Các dự án trong công việc có điểm khởi đầu và kết thúc rõ ràng, không thể kéo dài vô hạn. Các danh hiệu hay danh tiếng có thể giúp chúng ta ghi nhận công sức đã bỏ ra, nhưng chúng không đảm bảo cho một vị trí vững chắc mãi mãi.

Một người được yêu quý, được trân trọng không chỉ bởi những gì họ đã đạt được mà bởi những giá trị và điều tốt đẹp họ để lại cho người khác. Đây chính là di sản tinh thần, là ảnh hưởng tích cực lan tỏa trong cuộc sống và cộng đồng xung quanh.

Người thành công thực sự là người tạo ra sự khác biệt lâu dài và bền vững thông qua những gì họ đã trao đi, các hành động ý nghĩa, những hỗ trợ, và ảnh hưởng tích cực tới những người xung quanh.

“Một ngày nào đó, những thành tích sẽ trở thành ký ức, nhưng những giá trị tốt đẹp chúng ta tạo ra cho người khác vẫn luôn còn mãi.”

Cameron, K. (2025). Positive Organizational Scholarship (pp. 37–49). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781032619385-3

Helson, R., & Srivastava, S. (2001). Three paths of adult development: Conservers, seekers, and achievers. Journal of Personality and Social Psychology, 80(6), 995–1010. https://doi.org/10.1037/0022-3514.80.6.995

Hirschi, A., & Pang, D. (2024). Exploring the “inner compass”: How career strivings relate to career self‐management and career success. Applied Psychology, 74(1). https://doi.org/10.1111/apps.12562

Kekes, J. (1986). The Informed Will and the Meaning of Life. Philosophy and Phenomenological Research, 47(1), 75. https://doi.org/10.2307/2107725

Khampirat, B. (2020). The relationship between paternal education, self-esteem, resilience, future orientation, and career aspirations. PLoS ONE, 15(12), e0243283. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0243283

Khousa, E. A., & Atif, Y. (2017). Social network analysis to influence career development. Journal of Ambient Intelligence and Humanized Computing, 9(3), 601–616. https://doi.org/10.1007/s12652-017-0457-9

Kim, S. J., & Kang, K. A. (2003). Meaning of life for adolescents with a physical disability in Korea. Journal of Advanced Nursing, 43(2), 145–155. https://doi.org/10.1046/j.1365-2648.2003.02689_1.x

Kleftaras, G., & Psarra, E. (2012). Meaning in Life, Psychological Well-Being and Depressive Symptomatology: A Comparative Study. Psychology, 03(04), 337–345. https://doi.org/10.4236/psych.2012.34048

Liu, J., Mcmahon, M., & Watson, M. (2015). Parental influence on mainland Chinese children’s career aspirations: child and parental perspectives. International Journal for Educational and Vocational Guidance, 15(2), 131–143. https://doi.org/10.1007/s10775-015-9291-9

Machell, K. A., Kashdan, T. B., Short, J. L., & Nezlek, J. B. (2014). Relationships between meaning in life, social and achievement events, and positive and negative affect in daily life. Journal of Personality, 83(3), 287–298. https://doi.org/10.1111/jopy.12103

Manuti, A., Curci, A., & Van Der Heijden, B. (2018). The meaning of working for young people: the case of the millennials. International Journal of Training and Development, 22(4), 274–288. https://doi.org/10.1111/ijtd.12138

Permana, J., & Yuslimah, A. I. (2025). Principal’s Transformational Leadership in Developing a Positive and Happy School Organizational Culture. International Journal of Social Science and Human Research, 08(01). https://doi.org/10.47191/ijsshr/v8-i1-02

Prastyaningtyas, E. W., Almaududi Ausat, A. M., Muhamad, L. F., Wanof, M. I., & Suherlan, S. (2023). The Role of Information Technology in Improving Human Resources Career Development. Jurnal Teknologi Dan Sistem Informasi Bisnis, 5(3), 266–275. https://doi.org/10.47233/jteksis.v5i3.870

Samuel, R., Bergman, M. M., & Hupka-Brunner, S. (2012). The Interplay between Educational Achievement, Occupational Success, and Well-Being. Social Indicators Research, 111(1), 75–96. https://doi.org/10.1007/s11205-011-9984-5

Schippers, M. C., & Ziegler, N. (2019). Life Crafting as a Way to Find Purpose and Meaning in Life. Frontiers in Psychology, 10, 2778. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02778

Selem, K. M., Khan, M. A., Elsawy, O., & Selim, S. M. (2025). Preventing interpersonal deviance through benevolent leadership behaviors and organizational politics: evidence from the Egyptian hospitality sector. Journal of Hospitality and Tourism Insights, 8(10), 3756–3777. https://doi.org/10.1108/jhti-03-2025-0367

Shafik, W. (2025). The Role of Emotional Intelligence in Career Development and Career Success (pp. 96–116). Auerbach. https://doi.org/10.1201/9781032715377-7

Wang, W., Li, J., Sun, G., Cheng, Z., & Zhang, X.-A. (2017). Achievement goals and life satisfaction: the mediating role of perception of successful agency and the moderating role of emotion reappraisal. Psicologia, Reflexão e Crítica : Revista Semestral Do Departamento de Psicologia Da UFRGS, 30(1), 25. https://doi.org/10.1186/s41155-017-0078-4