Tác giả: TS. Nguyễn Thuý Lan Chi – Nhà sáng lập – Viện trưởng SHERI
              TS. Nguyễn Hữu Thiện – Giảng viên SHERI

(Từ khóa: học hiệu quả, học tập hiệu quả, chuyển hóa kiến thức thành năng lực, phản tư, học tập suốt đời, tư duy phản biện, năng lực học tập, thực hành, chia sẻ kiến thức)

Có bao giờ bạn cảm thấy mình đã đọc rất nhiều sách, tham gia nhiều khóa học, xem hàng giờ video nhưng khi cần áp dụng vào thực tế lại lúng túng? Đây không phải là trải nghiệm cá nhân hiếm gặp, mà là một nghịch lý phổ biến của thời đại số.

Từ “tiếp nhận thông tin” đến “chuyển hóa thành năng lực”
Trong bối cảnh tri thức tăng trưởng với tốc độ nhanh và công nghệ làm thay đổi cách con người tiếp cận thông tin, việc học không còn bị giới hạn bởi khả năng tiếp cận nguồn tài liệu. Thách thức lớn hơn nằm ở việc làm thế nào để chuyển hóa kiến thức thành năng lực thực tiễn. Bài viết này phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả học tập dưới góc nhìn giáo dục và phát triển năng lực, đồng thời đề xuất một số nguyên tắc giúp người học duy trì quá trình học tập hiệu quả trong suốt cuộc đời.

1. Bối cảnh hiện nay
Hiện nay, sự phát triển bùng nổ của công nghệ số đang làm thay đổi căn bản cách thức tiếp cận và khai thác tri thức của con người. Việc truy cập thông tin trở nên dễ dàng và nhanh chóng hơn bao giờ hết nhờ vào các công cụ như khóa học trực tuyến, sách điện tử, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng chia sẻ kiến thức (Arifin et al., 2025; Kurniawan et al., 2023; Lukitasari et al., 2019). Điều này giúp người học có thể tiếp cận lượng lớn thông tin chỉ trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, mặc dù con người đang tiếp thu thông tin nhiều hơn so với trước đây, một nghịch lý nổi bật đã xuất hiện: năng lực và khả năng ứng dụng kiến thức không phải lúc nào cũng tương xứng với lượng thông tin tiếp nhận (Cong & Ironsi, 2025; Kurniawan et al., 2023). Điều này thể hiện rõ qua việc thông tin tràn lan và khả năng xử lý, sàng lọc, cũng như phát triển các kỹ năng thực tiễn có thể chưa đạt được mức tối ưu mong muốn. Sự dư thừa và đa dạng của dữ liệu, một phần do phát triển công nghệ, đôi khi lại gây khó khăn cho việc tiếp thu bài bản, hệ thống, dẫn đến hiệu quả học tập không cao và hạn chế trong chuyển hóa tri thức thành năng lực thực hành (Hading et al., 2024; Kurniawan et al., 2023).

Do vậy, bối cảnh hiện tại là sự hội tụ của hai xu hướng: công nghệ số mở rộng không gian truy cập tri thức và một thách thức lớn trong việc phát triển năng lực thực sự phù hợp với lượng thông tin tiếp nhận đó. Điều này đòi hỏi các giải pháp không chỉ tập trung vào việc cung cấp thông tin mà còn cần chú trọng phát triển kỹ năng tư duy phản biện, sàng lọc và ứng dụng kiến thức để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội hiện đại (Arifin et al., 2025; Kurniawan et al., 2023). Điều này đặt ra câu hỏi:

Vấn đề nằm ở lượng kiến thức hay ở phương pháp học tập?

2. Kiến thức không thiếu nhưng năng lực vẫn chưa tăng

Trong thực tế đào tạo, hiện tượng người học tham gia nhiều khóa đào tạo nhưng khó áp dụng kiến thức vào thực tiễn phản ánh rõ ràng khoảng cách giữa ba giai đoạn: tiếp nhận thông tin, hiểu bản chất, và chuyển hóa thành hành động. Kiến thức chỉ thực sự có giá trị khi qua quá trình học tập, người học không chỉ dừng lại ở việc “biết” mà còn phải “làm được”, tức là vận dụng và điều chỉnh hành vi dựa trên kinh nghiệm thực tế.

Hiện tượng này phản ánh khoảng cách giữa:

Tiếp nhận thông tin => Hiểu bản chất => Chuyển hóa thành hành động.

Vai trò của phản tư và học tập có ý thức trong chuyển đổi kiến thức thành hành động

Phản tư (reflective practice) được xem như một cầu nối thiết yếu giữa nhận thức và hành động hiệu quả trong học tập và công việc thực tiễn. Quá trình phản tư không chỉ giúp người học nhận diện và hiểu sâu sắc hơn về trải nghiệm cá nhân mà còn kích thích sự phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và điều chỉnh hành vi dựa trên kết quả đạt được thực tế (Feriyanto & Anjariyah, 2024; Griggs et al., 2016; Mackay & Tymon, 2014).

Phản tư còn được xem là một kỹ năng cốt lõi tạo điều kiện cho học tập liên tục suốt đời, nhất là trong các lĩnh vực chuyên môn đòi hỏi sự thích ứng thường xuyên với những thay đổi và thử thách mới. Nghiên cứu cho thấy việc học tập qua phương pháp phản tư không chỉ được duy trì sau khi hoàn thành khóa học mà còn được điều chỉnh linh hoạt cho phù hợp với thực tế công việc, giúp người học chuyển hóa kiến thức thành hành động có ý nghĩa và hữu dụng trong nghề nghiệp (Feriyanto & Anjariyah, 2024; Griggs et al., 2016).

Tóm lại, phản tư giúp người học:

• Nhận diện điểm mạnh và điểm cần cải thiện.
• Phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.
• Điều chỉnh hành vi dựa trên kết quả thực tế.
• Tăng khả năng học tập liên tục suốt đờiTăng khả năng học tập liên tục suốt đời

Các yếu tố tạo điều kiện thuận lợi cho học tập hiệu quả

Để kiến thức được chuyển hóa thành hành động và giá trị thực tiễn, người học cần:

• Kết nối kiến thức với trải nghiệm cá nhân: Thông qua việc liên hệ học liệu mới với kinh nghiệm đã có, việc học trở nên sâu sắc và có ý nghĩa hơn. Việc này tương ứng với khái niệm “Meaningful Learning” (Học tập có ý nghĩa), một yếu tố giúp phát triển tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề (Feriyanto and Anjariyah, 2024).
• Phản tư có cấu trúc và liên tục: Sự hỗ trợ từ giảng viên, như tạo ra môi trường học tập rủi ro có kiểm soát (risk-based pedagogy), giúp người học tự phát triển kỹ năng phản tư hiệu quả. Hơn nữa, việc có sự vận động liên tục của các yếu tố may rủi và sự linh hoạt trong dạy học sẽ giúp học viên đưa các suy nghĩ phản tư vào thực hành một cách sinh động và thực tiễn hơn (Mackay and Tymon, 2014).
• Ứng dụng và phản hồi trong bối cảnh thực tế: Kỹ năng phản tư không chỉ dừng lại ở mức lý thuyết mà cần được vận dụng trong công việc và điều chỉnh dựa trên kết quả. Ví dụ, trong lĩnh vực tâm lý thể thao, phản tư được đánh giá là công cụ thiết yếu cho việc học tập trải nghiệm, giúp các nhà chuyên môn nâng cao hiệu quả dịch vụ theo nhu cầu thực tế của khách hàng (Cropley et al., 2010; Rook et al., 2025).
• Hướng dẫn rõ ràng và đa dạng hình thức phản tư: Sinh viên và người học mong muốn có những cách thức phản tư đa dạng và được hướng dẫn rõ ràng hơn về mục đích và tính ứng dụng của nó vào thực hành tương lai để nâng cao hiệu quả học tập (Rook et al., 2025).

3. Năm (05) nguyên tắc giúp học hiệu quả hơn
Dựa trên các nghiên cứu về phương pháp học tập hiệu quả và kinh nghiệm thực tiễn trong đào tạo được tổng hợp từ nhiều nguồn nghiên cứu khác nhau, có thể tóm lược năm nguyên tắc cơ bản giúp nâng cao hiệu quả học tập như sau:

3.1 Học có mục tiêu
Việc xác định rõ mục tiêu học tập trước khi bắt đầu là rất quan trọng để tập trung sự chú ý và định hướng quá trình học. Khi người học đặt ra câu hỏi hoặc vấn đề cụ thể cần giải quyết, khả năng ghi nhớ và hiểu sâu sẽ tăng lên đáng kể. Mục tiêu học tập rõ ràng giúp người học nhận biết được nội dung trọng tâm và từ đó tối ưu hóa thời gian, công sức bỏ ra (Cutting & Saks, 2011).

3.2 Học theo nguyên tắc tích lũy
Học tập hiệu quả cần diễn ra đều đặn và bền bỉ, tránh việc ôn tập hoặc học dồn trong khoảng thời gian ngắn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc phân bổ thời gian học ra nhiều buổi ngắn với thời lượng phù hợp giúp duy trì sự tập trung, giảm tải nhận thức, đồng thời tăng khả năng ghi nhớ dài hạn so với học gấp gáp một lần (Cutting & Saks, 2011; Terrell, 2007).

3.3 Học thông qua phản tư  (tự suy ngẫm)
Viết lại hoặc diễn giải kiến thức theo ngôn ngữ và cách hiểu riêng của bản thân là cách giúp củng cố nhận thức và chuyển hóa thông tin thành tri thức cá nhân. Phản tư tích cực giúp người học kiểm soát được quá trình học, phát hiện những hiểu biết chưa rõ ràng, từ đó tăng cường khả năng áp dụng kiến thức trong thực tế (Biwer et al., 2020).

3.4 Học thông qua chia sẻ
Giải thích, trình bày lại kiến thức cho người khác không chỉ giúp củng cố hiểu biết mà còn tạo cơ hội người học nhận diện các lỗ hổng trong kiến thức của mình. Quá trình tương tác, trao đổi kiến thức này cũng tạo động lực học tập và phát triển kỹ năng giao tiếp, tư duy phản biện (Zhu et al., 2021).

3.5 Học thông qua thực hành
Việc ứng dụng ngay các kiến thức vừa học vào thực tế, dù là những hành động nhỏ, có giá trị hơn nhiều so với việc chỉ ghi nhớ hoặc tích lũy kiến thức một cách thụ động. Thực hành giúp kiến thức trở nên sống động, phát triển kỹ năng vận dụng và tăng cường ghi nhớ thông qua các trải nghiệm cụ thể (Biwer et al., 2020; Meng et al., 2025).

Góc nhìn của SHERI
Trong bối cảnh tri thức và công nghệ không ngừng thay đổi, giá trị của giáo dục không còn được đo bằng lượng thông tin người học tiếp nhận, mà bằng khả năng họ học hỏi, thích nghi và phát triển từ chính những trải nghiệm của mình. Một nền giáo dục hiệu quả không chỉ giúp con người biết nhiều hơn, mà quan trọng hơn là giúp họ trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình. Đó cũng là nền tảng của năng lực học tập suốt đời.

SHERI cho rằng, mục tiêu cốt lõi của giáo dục là nuôi dưỡng năng lực tự học, năng lực tự thích nghi và năng lực tự phát triển. Vì vậy, học tập hiệu quả không nhất thiết bắt đầu bằng việc đăng ký thêm nhiều khóa học hay sở hữu nhiều tài liệu hơn. Điều quan trọng hơn là thay đổi cách chúng ta tiếp cận việc học: học với mục tiêu rõ ràng, học bằng sự phản tư, học thông qua trải nghiệm và học để tạo ra những thay đổi tích cực trong hành động mỗi ngày. Dưới góc độ đó,

• Mỗi trải nghiệm đều có thể trở thành một bài học.
• Mỗi cuộc trò chuyện đều có thể mở ra một góc nhìn mới.
• Mỗi sai lầm đều có thể trở thành nền tảng cho sự trưởng thành nếu con người biết phản tư, điều chỉnh và tiếp tục tiến lên.

Bởi vậy, học tập không chỉ là quá trình tích lũy kiến thức, mà còn là hành trình phát triển con người một cách toàn diện – từ tư duy, cảm xúc đến năng lực hành động và khả năng tạo ra giá trị cho cộng đồng.

Thay cho lời kết
Trong một thế giới mà tri thức liên tục được cập nhật và những kỹ năng của hôm nay có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời vào ngày mai, điều giúp mỗi người phát triển bền vững không phải là biết thật nhiều, mà là luôn giữ được năng lực học hỏi.

• Học để hiểu sâu hơn.
• Học để làm tốt hơn.
• Học để thích nghi tốt hơn.

Và trên hết, học để trở thành một phiên bản trưởng thành hơn của chính mình.

• Mỗi ngày hiểu thêm một điều.
• Mỗi ngày thay đổi một hành động.
• Mỗi ngày trưởng thành hơn một chút.

Đó không chỉ là con đường phát triển năng lực cá nhân, mà còn là nền tảng để mỗi người tạo ra những giá trị tích cực cho gia đình, tổ chức và xã hội. Khi việc học trở thành một phần của cuộc sống, sự trưởng thành sẽ không còn là đích đến, mà trở thành một hành trình được nuôi dưỡng mỗi ngày.

Arifin, Z., Sukarmin, S., Saputro, S., & Kamari, A. (2025). The effect of inquiry-based learning on students’ critical thinking skills in science education: A systematic review and meta-analysis. Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 21(3), em2592. https://doi.org/10.29333/ejmste/15988

Biwer, F., Egbrink, M. G. A. O., Aalten, P., & De Bruin, A. B. H. (2020). Fostering Effective Learning Strategies in Higher Education – A Mixed-Methods Study. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 9(2), 186–203. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2020.03.004

Cong, L., & Ironsi, C. S. (2025). Integrating mobile learning and problem-based learning in improving students action competence in problem-solving and critical thinking skills. Humanities and Social Sciences Communications, 12(1). https://doi.org/10.1057/s41599-025-05397-4

Cropley, B., Hanton, S., Miles, A., & Niven, A. (2010). Exploring the Relationship Between Effective and Reflective Practice in Applied Sport Psychology. The Sport Psychologist, 24(4), 521–541. https://doi.org/10.1123/tsp.24.4.521

Cutting, M. F., & Saks, N. S. (2011). Twelve tips for utilizing principles of learning to support medical education. Medical Teacher, 34(1), 20–24. https://doi.org/10.3109/0142159x.2011.558143

Feriyanto, F., & Anjariyah, D. (2024). Deep Learning Approach Through Meaningful, Mindful, and Joyful Learning: A Library Research. Electronic Journal of Education, Social Economics and Technology, 5(2), 208–212. https://doi.org/10.33122/ejeset.v5i2.321

Griggs, V., Holden, R., Lawless, A., & Rae, J. (2016). From reflective learning to reflective practice: assessing transfer. Studies in Higher Education, 43(7), 1172–1183. https://doi.org/10.1080/03075079.2016.1232382

Hading, E. F., Rustan, D. R. H. P., & Ruing, F. H. (2024). EFL Students’ Perceptions on the Integration of AI in Fostering Critical Thinking Skills. GLENS: Global English Insights Journal, 2(1), 1–10. https://doi.org/10.61220/glens.v2i1.466

Kurniawan, D. A., Darmaji, D., Astalini, A., & Muslimatul Husna, S. (2023). Study of Critical Thinking Skills, Science Process Skills and Digital Literacy: Reviewed Based on the Gender. Jurnal Penelitian Pendidikan IPA, 9(4), 1741–1752. https://doi.org/10.29303/jppipa.v9i4.1644

Lukitasari, M., Purnamasari, I., Utami, S., & Sukri, A. (2019). Blended-Problem-Based Learning: How its impact on students’ critical thinking skills? JPBI (Jurnal Pendidikan Biologi Indonesia), 5(3), 425–434. https://doi.org/10.22219/jpbi.v5i3.10048

Mackay, M., & Tymon, A. (2014). Taking a risk to develop reflective skills in business practitioners. Journal of Education and Work, 29(3), 332–351. https://doi.org/10.1080/13639080.2014.939160

Meng, N., Mat Deli, M., & Abdul Rauf, U. A. (2025). Educational Technology and AI: Bridging Cognitive Load and Learner Engagement for Effective Learning. Sage Open, 15(4). https://doi.org/10.1177/21582440251395930

Rook, L., Dean, B. A., Tofa, M., Ellmers, G., Villeneuve-Smith, S., Kennedy, M., Twyford, E., Eady, M. J., Heath, A., Moores, M., & Wakefield, B. (2025). Student feedback for integrating reflection into the higher education curriculum; a cross disciplinary study. Higher Education Research & Development, 45(3), 766–780. https://doi.org/10.1080/07294360.2025.2548274

Terrell, M. A. (2007). Learning‐theory Eclecticism in the Anatomy Classroom. The FASEB Journal, 21(5). https://doi.org/10.1096/fasebj.21.5.a219-d

Zhu, M., Berri, S., & Zhang, K. (2021). Effective instructional strategies and technology use in blended learning: A case study. Education and Information Technologies, 26(5), 6143–6161. https://doi.org/10.1007/s10639-021-10544-w