Tác giả: TS. Nguyễn Thuý Lan Chi – Nhà sáng lập – Viện trưởng SHERI

Vì sao chúng ta thật lòng thương nhau nhưng đôi khi vẫn làm nhau tổn thương? Và liệu thấu hiểu có phải là một năng lực mà mỗi người đều có thể học?

Có những người chồng rất thương vợ nhưng ít khi nói ra. Sự lo lắng đôi khi lại được thể hiện bằng những lời nhắc nhở, góp ý có phần nặng nề. Người nói nghĩ mình đang quan tâm. Người nghe chỉ cảm thấy mình chưa bao giờ đủ tốt. Có những người cha, người mẹ thương con bằng tất cả những gì mình có. Vì sợ con vấp ngã, cha mẹ muốn lựa chọn thay, quyết định thay và bảo vệ con khỏi những điều mình từng trải qua. Nhưng người trẻ lại mong được tin tưởng, được lắng nghe và tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình.

Ở nơi làm việc cũng vậy. Một người quản lý muốn đội ngũ tiến bộ nên thường xuyên chỉ ra thiếu sót. Nhưng nếu thiếu sự lắng nghe và ghi nhận, những lời góp ý ấy có thể trở thành áp lực, khiến nhân viên dần mất đi sự tự tin và động lực.

Chúng ta đều có thể bắt đầu từ một ý tốt. Nhưng ý tốt không phải lúc nào cũng đi đến người nhận theo cách ta mong muốn. Có lẽ, yêu thương là một điều. Làm cho người bên cạnh cảm nhận được tình thương ấy lại là một điều khác.

Khi có tình thương nhưng vẫn thiếu sự kết nối
Trong nhiều mối quan hệ, điều làm con người xa nhau không hẳn là hết thương. Đôi khi, chúng ta chỉ chưa biết cách nói ra điều mình cảm thấy và chưa đủ bình tĩnh để lắng nghe điều người kia thực sự cần.

Ta muốn bảo vệ nhưng lại trở nên kiểm soát.

Ta lo lắng nhưng lời nói lại giống như trách móc.

Ta muốn người kia tiến bộ nhưng chỉ nhắc đến những điều họ chưa làm tốt.

Ta muốn được quan tâm nhưng lại im lặng, rồi chờ người khác tự hiểu.

Khi những điều ấy lặp lại, khoảng cách dần xuất hiện. Hai người vẫn thương nhau, nhưng mỗi người lại sống trong một cách hiểu khác nhau về tình thương.

Một phân tích tổng hợp từ 43 nghiên cứu cho thấy việc thường xuyên kìm nén cảm xúc có liên hệ với nhiều kết quả xã hội kém tích cực hơn, chẳng hạn như mức độ hài lòng trong quan hệ thấp hơn, ít nhận được sự hỗ trợ xã hội hơn và chất lượng quan hệ tình cảm không tốt bằng (Chervonsky & Hunt, 2017). Điều này không có nghĩa là chúng ta nên bộc lộ mọi cảm xúc theo cách thiếu kiểm soát. Điều cần học là nhận diện cảm xúc và biểu đạt chúng một cách chân thành, phù hợp, không làm tổn thương người khác.

Nói rằng: “Anh đang lo cho em” sẽ khác với: “Tại sao em lúc nào cũng như vậy?”.

Nói rằng: “Mẹ chưa hiểu hết điều con đang trải qua, nhưng mẹ muốn nghe” sẽ khác với việc vội vàng kết luận rằng con đang sai.

Một thay đổi nhỏ trong cách nói đôi khi có thể mở ra một cuộc trò chuyện hoàn toàn khác.

Thấu hiểu không chỉ là một cảm xúc tự nhiên
Chúng ta thường nghĩ rằng đã yêu thương thì tự nhiên sẽ hiểu nhau. Nhưng thực tế, không ai có thể nhìn thấy trọn vẹn suy nghĩ, cảm xúc và nhu cầu của người khác nếu giữa hai người thiếu những cuộc đối thoại chân thành.

Thấu hiểu không có nghĩa là luôn đồng ý. Thấu hiểu cũng không phải là bỏ qua mọi khác biệt hay chấp nhận những hành vi gây tổn thương. Thấu hiểu là cố gắng nhìn sự việc từ vị trí của người kia trước khi phán xét. Đó là khả năng lắng nghe để nhận ra điều gì đang diễn ra bên trong một con người, thay vì chỉ phản ứng trước hành vi được thể hiện bên ngoài.

Một người con nổi giận có thể đang cảm thấy mình không được tôn trọng.

Một người vợ im lặng có thể đã thất vọng sau nhiều lần cố gắng giải thích.

Một nhân viên ít phát biểu có thể không thiếu ý tưởng mà chỉ chưa cảm thấy đủ an toàn để nói lên suy nghĩ của mình.

Khi hiểu được điều nằm phía sau một hành vi, chúng ta sẽ có thêm khả năng lựa chọn cách ứng xử phù hợp hơn.

Nghiên cứu dài hạn của Harvard về sự phát triển của người trưởng thành cho thấy chất lượng các mối quan hệ có liên hệ chặt chẽ với sức khỏe và mức độ hạnh phúc trong cuộc sống. Công trình bắt đầu từ năm 1938 và tiếp tục theo dõi nhiều thế hệ người tham gia. Kết quả của hành trình nghiên cứu này nhấn mạnh rằng những mối quan hệ tốt không tự nhiên bền vững; chúng cần được quan tâm và vun đắp như một dạng “thể lực xã hội” (Mineo, 2023; Waldinger & Schulz, 2023). Như vậy, học cách hiểu nhau không chỉ giúp một cuộc trò chuyện trở nên dễ chịu hơn. Đó còn là một phần quan trọng trong việc xây dựng đời sống tinh thần lành mạnh và những mối quan hệ có chất lượng.

Muốn hiểu người, trước hết cần hiểu mình
Nhiều xung đột tưởng như bắt nguồn từ người khác nhưng lại liên quan đến những nỗi lo, mong đợi và tổn thương chưa được nhận diện bên trong chính chúng ta. Ta nổi giận vì cảm thấy mình không được tôn trọng. Ta muốn kiểm soát vì sợ người mình thương thất bại. Ta liên tục góp ý vì nghĩ rằng giá trị của mình nằm ở việc phải giải quyết được vấn đề cho người khác. Ta không dám từ chối vì sợ mất đi một mối quan hệ.

Nếu chưa hiểu điều đang diễn ra trong mình, chúng ta rất dễ biến cảm xúc thành lời trách móc hoặc đẩy trách nhiệm sang người bên cạnh.

Hành trình thấu hiểu vì thế có thể bắt đầu từ ba câu hỏi:

1. Tôi đang thực sự cảm thấy điều gì?
2. Điều gì khiến tôi lo lắng hoặc bị tổn thương trong tình huống này?
3. Tôi muốn người kia thay đổi theo ý mình, hay tôi đang thật sự muốn hai người hiểu nhau hơn?

Không phải câu hỏi nào cũng có thể trả lời ngay. Nhưng việc dừng lại để tự hỏi đã là một bước quan trọng. Khoảng dừng ấy giúp chúng ta không để một phút nóng giận làm tổn thương một mối quan hệ đã được vun đắp qua nhiều năm.

Trong gia đình, lắng nghe quan trọng hơn lời khuyên vội vàng
Khoảng cách giữa cha mẹ và con cái thường không bắt đầu từ việc thiếu tình thương. Khoảng cách có thể hình thành khi mỗi thế hệ sử dụng một ngôn ngữ khác nhau để nói về tình thương, thành công và hạnh phúc. Cha mẹ dựa trên những trải nghiệm đã qua để chỉ cho con một con đường an toàn. Người trẻ lại sống trong một bối cảnh khác, với những cơ hội, áp lực và lựa chọn mà thế hệ trước chưa từng trải nghiệm. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống về giao tiếp giữa cha mẹ và con vị thành niên cho thấy chất lượng giao tiếp do chính người trẻ cảm nhận có liên hệ với các kết quả sức khỏe tinh thần của các em. Phần lớn nghiên cứu được tổng hợp mang tính quan sát nên chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả. Tuy nhiên, kết quả vẫn cho thấy giao tiếp trong gia đình là một yếu tố rất đáng được quan tâm (Zapf et al., 2024). Đôi khi, thay vì hỏi: “Tại sao con không nghe lời?”, cha mẹ có thể thử hỏi: “Điều gì đang khiến con khó xử?”, “Con muốn cha mẹ góp ý hay chỉ cần cha mẹ ngồi nghe?”, “Trong lựa chọn này, điều gì quan trọng nhất đối với con?”. Lắng nghe không có nghĩa là cha mẹ mất đi vai trò định hướng. Lắng nghe giúp lời định hướng được đặt đúng lúc, đúng nhu cầu và có cơ hội được người trẻ tiếp nhận.

Ở nơi làm việc, sự thấu hiểu cũng là năng lực lãnh đạo
Một người có thể quản lý công việc rất tốt nhưng vẫn gặp khó khăn khi dẫn dắt con người.
Lãnh đạo không chỉ là giao mục tiêu, kiểm soát tiến độ hoặc đánh giá kết quả. Người lãnh đạo còn cần nhận biết điều gì đang tạo động lực cho nhân viên, điều gì khiến họ e ngại và lúc nào họ cần được hướng dẫn, trao quyền hoặc ghi nhận. Một nghiên cứu với 548 người tham gia cho thấy việc người quản lý lắng nghe một cách chủ động và đồng cảm có mối liên hệ tích cực với mức độ gắn kết trong công việc của nhân viên. Đây là nghiên cứu cắt ngang nên chưa thể chứng minh lắng nghe là nguyên nhân duy nhất tạo ra sự gắn kết. Tuy vậy, kết quả gợi mở một năng lực rất quan trọng đối với người quản lý: biết hiện diện và thực sự lắng nghe người khác (Jónsdóttir & Kristinsson, 2020).

Trong một đội ngũ, đôi khi câu hỏi: “Bạn đang gặp khó khăn ở đâu?” có giá trị hơn nhiều so với lời nhận xét: “Bạn cần cố gắng hơn”. Sự thấu hiểu không làm giảm đi yêu cầu về hiệu quả công việc. Ngược lại, nó giúp người quản lý đưa ra yêu cầu rõ ràng hơn, phản hồi phù hợp hơn và xây dựng một môi trường mà con người có thể phát triển trong sự tôn trọng.

Sách và những hành trình học tập có thể giúp chúng ta đến gần nhau hơn
Không phải lúc nào chúng ta cũng dễ dàng bắt đầu một cuộc trò chuyện về cảm xúc, giá trị sống hay những điều đang khiến mình tổn thương. Một cuốn sách đôi khi có thể trở thành điểm bắt đầu. Khi cùng đọc một câu chuyện, chúng ta có cơ hội nhìn cuộc sống từ một góc nhìn khác. Một phân tích tổng hợp từ 14 nghiên cứu cho thấy việc đọc tác phẩm hư cấu tạo ra ảnh hưởng tích cực, dù ở mức nhỏ, đối với khả năng nhận biết và suy nghĩ về trạng thái tinh thần của người khác (Dodell-Feder & Tamir, 2018). Điều đó không có nghĩa là chỉ cần đọc sách, con người sẽ tự nhiên trở nên thấu cảm. Nhưng sách có thể tạo nên chất liệu để chúng ta luyện tập việc nhìn một vấn đề qua nhiều góc độ.

Bên cạnh sách, một bài viết để cùng suy ngẫm, một khóa học phù hợp hoặc một trải nghiệm học tập chung cũng có thể tạo ra không gian để hai người trò chuyện với nhau. Tuy nhiên, chúng ta không nên tặng một khóa học với thông điệp: “Bạn đang có vấn đề và bạn cần phải thay đổi”. Hãy trao cơ hội học tập như một lời mời:

“Chúng ta cùng học thử nhé.”

“Tôi muốn hiểu bạn hơn và cũng muốn hiểu lại chính mình.”

“Sau mỗi bài học, chúng ta dành thời gian kể cho nhau nghe điều mình nhận ra.”,

Khi ấy, việc học không còn là áp lực phải trở thành một con người khác. Đó là hành trình để mỗi người hiểu rõ hơn về mình, về người đang đồng hành và về cách mình muốn sống.

Một bài thực hành nhỏ cho những người còn thương nhau
Trong tuần này, hãy dành khoảng 20 phút cho một người quan trọng với mình. Tạm để điện thoại sang một bên và lần lượt trả lời ba câu hỏi:

1. Gần đây, điều gì làm bạn cảm thấy vui hoặc được tiếp thêm năng lượng?
2. Có điều gì đang khiến bạn mệt nhưng bạn chưa biết phải nói như thế nào?
3. Tôi có thể làm một điều nhỏ nào để bạn cảm thấy được đồng hành?

Khi người kia nói, hãy thử chưa góp ý ngay. Đừng vội giải thích, bảo vệ mình hay đưa ra giải pháp. Chỉ cần nghe và thử nói lại:

“Tôi nghe bạn nói rằng…”

“Có phải điều khiến bạn buồn nhất là…?”

“Tôi đã hiểu đúng điều bạn muốn nói chưa?”

Chúng ta không cần giải quyết tất cả mọi vấn đề trong một cuộc trò chuyện. Đôi khi, điều một người cần nhất chỉ là cảm giác mình đã được nhìn thấy, được lắng nghe và không phải đối diện với mọi thứ một mình.

Những hành trình học tập tại SHERI
Từ trải nghiệm trong giáo dục và phát triển con người, SHERI tin rằng hiểu mình, hiểu người và sống có giá trị đều là những năng lực có thể được học tập, thực hành và nuôi dưỡng qua thời gian.

SHERI đang xây dựng những hành trình học dành cho các giai đoạn và nhu cầu khác nhau:

• Hiểu bản thân – Làm chủ cuộc đời: Dành cho người trẻ muốn nhận diện điểm mạnh, giá trị, lựa chọn và hướng đi của mình.
• Hiểu mình – Sống bình an: Dành cho người trưởng thành muốn nhìn lại cảm xúc, các mối quan hệ và những điều thực sự quan trọng.
• Tác phong công nghiệp và Văn hóa doanh nghiệp: Hỗ trợ người trẻ chuẩn bị bước vào môi trường làm việc chuyên nghiệp.
• Quản lý cảm xúc và áp lực khi đi làm: Giúp người học nhận diện áp lực và xây dựng cách ứng phó phù hợp trong giai đoạn đầu của hành trình nghề nghiệp.
• Năng lực cốt lõi của lãnh đạo cấp trung: Phát triển khả năng lắng nghe, giao tiếp, dẫn dắt đội ngũ, giải quyết khác biệt và thực hiện trách nhiệm trong vai trò quản lý.

Một chương trình học không thể thay thế cho sự chân thành trong một mối quan hệ. Nó cũng không phải là giải pháp duy nhất cho mọi khó khăn. Nhưng một hành trình học đúng lúc có thể mở ra những câu hỏi mới, cung cấp thêm công cụ và tạo nên một không gian để con người nhìn lại chính mình. Nếu còn thương, chúng ta hãy cố hiểu nhau thêm một chút. Bởi điều đáng tiếc nhất không phải là hai người không còn yêu thương. Đôi khi, điều đáng tiếc nhất là họ vẫn còn thương nhau, nhưng vì chưa biết cách hiểu và thể hiện nên ngày một xa nhau.

Một cuốn sách để cùng đọc. Một câu hỏi được đặt ra bằng sự quan tâm. Một buổi học để cùng trải nghiệm. Hay chỉ là một lần ngồi xuống và thật lòng lắng nghe. Đó có thể là những bước rất nhỏ. Nhưng từ những bước nhỏ ấy, tình thương mới có cơ hội đi đúng đường và đến được nơi người nhận đang chờ.

SHERI – Cùng học, cùng hiểu và cùng trưởng thành.

1. Chervonsky, E., & Hunt, C. (2017). Suppression and expression of emotion in social and interpersonal outcomes: A meta-analysis. Emotion, 17(4), 669–683. https://doi.org/10.1037/emo0000270
2. Dodell-Feder, D., & Tamir, D. I. (2018). Fiction reading has a small positive impact on social cognition: A meta-analysis. Journal of Experimental Psychology: General, 147(11), 1713–1727. https://doi.org/10.1037/xge0000395
3. Jónsdóttir, I. J., & Kristinsson, K. (2020). Supervisors’ active-empathetic listening as an important antecedent of work engagement. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(21), Article 7976. https://doi.org/10.3390/ijerph17217976
4. Mineo, L. (2023, February 10). Work out daily? OK, but how socially fit are you? Harvard Gazette. https://news.harvard.edu/gazette/story/2023/02/work-out-daily-ok-but-how-socially-fit-are-you/
5. Waldinger, R., & Schulz, M. (2023). The good life: Lessons from the world’s longest scientific study of happiness. Simon & Schuster. Thông tin xuất bản
6. Zapf, H., Boettcher, J., Haukeland, Y., Orm, S., Coslar, S., & Fjermestad, K. (2024). A systematic review of the association between parent–child communication and adolescent mental health. JCPP Advances, 4(2), Article e12205. https://doi.org/10.1002/jcv2.12205

*Lưu ý: về phạm vi diễn giải trong bài phân tích này, SHERI sử dụng các kết quả nghiên cứu trong bài viết nhằm cung cấp bằng chứng về mối liên hệ giữa chất lượng giao tiếp, khả năng biểu đạt cảm xúc, sự lắng nghe, các mối quan hệ và sức khỏe tinh thần. Một số nghiên cứu có thiết kế quan sát hoặc cắt ngang, vì vậy không nên diễn giải kết quả như một quan hệ nhân quả tuyệt đối. Việc vận dụng cần được xem xét trong từng hoàn cảnh cá nhân, gia đình và môi trường làm việc cụ thể.