Khi trách nhiệm môi trường trở thành thói quen có hệ thống
Trong nhiều gia đình, tinh thần tiết kiệm, tận dụng hợp lý và không vội bỏ đi những gì vẫn còn giá trị đã hiện diện từ rất lâu. Khi bước vào trường học, văn phòng hoặc nhà máy, tinh thần ấy vẫn cần được giữ lại, nhưng phải được phát triển thành những lựa chọn an toàn, phù hợp và có hệ thống.
1. Sống xanh không có nghĩa là sống thiếu thốn
Sống xanh không đòi hỏi con người từ bỏ mọi tiện nghi hoặc quay lại hoàn toàn với cách sống trước đây. Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), các sáng kiến về lối sống bền vững tại nơi làm việc nên giúp nhân viên và khách hàng đưa tính bền vững vào những lựa chọn hằng ngày, đồng thời ưu tiên các hành động có khả năng làm giảm dấu chân sinh thái[1]. Hiểu một cách thực tế, sống xanh là thường xuyên đặt ra những câu hỏi như:
Cách tiếp cận này giúp chuyển câu chuyện sống xanh từ lời kêu gọi chung sang những quyết định cụ thể về mua sắm, sử dụng tài nguyên, tổ chức công việc và quản lý chất thải.
Bài học đáng giữ lại từ nhiều nếp sống truyền thống không phải là sao chép nguyên trạng mọi cách làm cũ, mà là tinh thần tránh lãng phí và nhìn vật liệu như một “nguồn lực”. Vì vậy, không nên chờ đến khi một vật đã trở thành chất thải mới bắt đầu nghĩ đến môi trường.
Theo thứ bậc quản lý vật liệu và chất thải của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA), có thể ưu tiên theo hướng[2]:
Lưu ý rằng, thứ bậc này là định hướng ưu tiên, không phải một công thức áp dụng giống nhau cho mọi dòng vật liệu. Lựa chọn thực tế còn phụ thuộc vào đặc tính chất thải, điều kiện vệ sinh, công nghệ, hạ tầng thu gom và yêu cầu pháp luật. Tái chế vẫn cần thiết, nhưng không nên trở thành lý do để tiếp tục sử dụng những vật liệu không cần thiết.
2.2. Không phải vật liệu tự nhiên nào cũng có thể đưa trực tiếp trở lại đất
Việc tận dụng chất hữu cơ cần xem xét loại nguyên liệu, không gian, độ ẩm, thời gian phân hủy và nguy cơ phát sinh mùi, côn trùng hoặc mầm bệnh. Gia đình có vườn có thể có điều kiện ủ một số phụ phẩm thực vật; trong căn hộ hoặc khu đô thị đông dân, giải pháp phù hợp hơn có thể là phân loại và chuyển giao cho hệ thống thu gom hữu cơ, nếu địa phương có tổ chức. Tinh thần không lãng phí nên được kế thừa, nhưng cách thực hiện cần phù hợp với kiến thức và điều kiện hiện nay.
3.1. Vì sao nơi làm việc có vai trò đặc biệt?
Hành vi của một cá nhân luôn chịu ảnh hưởng bởi điều kiện xung quanh. Nhân viên khó duy trì việc dùng đồ nhiều lần nếu cuộc họp chỉ chuẩn bị vật dụng dùng một lần. Việc phân loại rác cũng khó có kết quả nếu tổ chức chưa bố trí thùng phù hợp, chưa hướng dẫn hoặc chưa xác định đơn vị tiếp nhận sau phân loại. Vì vậy, một nơi làm việc xanh cần đồng thời tác động ở hai lớp.
Lớp thứ nhất: Hành vi của từng cá nhân
Lớp thứ hai: Hệ thống của tổ chức
ISO 14001:2026 cung cấp khuôn khổ để tổ chức xây dựng hệ thống quản lý môi trường, quản lý các khía cạnh môi trường, đáp ứng nghĩa vụ tuân thủ và cải tiến kết quả hoạt động môi trường[3]. Tư duy hệ thống giúp đưa trách nhiệm môi trường vào hoạt động quản trị, thay vì chỉ thực hiện qua những chiến dịch riêng lẻ.
1). Năng lượng
Rà soát thời gian vận hành, tình trạng bảo trì, hiệu suất thiết bị, nhiệt độ điều hòa và khả năng tận dụng ánh sáng tự nhiên.
2). Nước
Theo dõi lượng sử dụng; phát hiện và khắc phục rò rỉ; lựa chọn thiết bị phù hợp; xem xét tuần hoàn hoặc tái sử dụng nước ở những công đoạn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và vệ sinh.
3). Giấy và thông tin
Xác định tài liệu nào bắt buộc lưu bản giấy, tài liệu nào có thể số hóa và cách quản lý vòng đời dữ liệu, thiết bị điện tử. Số hóa cần đi cùng nguyên tắc lưu trữ có kiểm soát.
4). Thực phẩm
Dự báo số người tham dự, điều chỉnh khẩu phần và đo lượng thức ăn thừa tại bếp ăn, hội nghị hoặc sự kiện. UNEP ước tính năm 2022 có khoảng 1,05 tỷ tấn chất thải thực phẩm, bao gồm cả phần không ăn được, phát sinh tại hộ gia đình, dịch vụ ăn uống và bán lẻ; tương đương gần 19% lượng thực phẩm sẵn có cho người tiêu dùng[4].
5). Mua sắm và vật tư
Cân nhắc nhu cầu thực tế, tuổi thọ, khả năng sửa chữa, mức tiêu thụ năng lượng, bao bì, khả năng sử dụng nhiều lần và phương án thu hồi khi hết vòng đời. Lưu ý đồng thời việc giá mua thấp chưa chắc đồng nghĩa với chi phí vòng đời thấp.
6. Chất thải
Trước khi đặt thùng phân loại, cần xác định dòng chất thải phát sinh, cơ hội giảm tại nguồn, yêu cầu lưu giữ, đơn vị tiếp nhận và hướng dẫn dành cho người thực hiện. Phân loại chỉ có ý nghĩa khi gắn với phương án thu gom, tái sử dụng, tái chế hoặc xử lý tiếp theo.
3.3. Khó khăn khi duy trì phong trào xanh
Vì sao một số phong trào xanh khó duy trì? Đây là một câu hỏi lớn cho những ai làm về chương trình truyền thông về môi trường. Một chiến dịch có thể tạo sự chú ý ban đầu, nhưng kết quả thường giảm dần nếu thiếu những điều kiện để biến hành động thành một phần của công việc hằng ngày:
Một chiến dịch có thể là điểm khởi đầu. Hệ thống mới giúp kết quả được duy trì bền lâu.
Tóm lại, khung thực hành 07 bước do SHERI đề xuất gói gọn trong một chu trình như sau: Quan sát → Đo lường → Xác định ưu tiên → Thiết kế → Tạo điều kiện → Thực hành → Cải tiến.
*Lưu ý: Đây là khung thực hành do SHERI tổng hợp và đề xuất, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc thủ tục pháp lý.
4.2. Giáo dục môi trường: Từ nhận thức đến năng lực hành động
Nâng cao nhận thức là bước khởi đầu, nhưng nhận thức chỉ thật sự có giá trị khi người học biết mình có thể làm gì và có điều kiện để thực hiện. UNESCO xác định giáo dục vì sự phát triển bền vững cần giúp người học hình thành kiến thức, kỹ năng, giá trị và thái độ để đưa ra quyết định có hiểu biết và hành động có trách nhiệm[5]. Vì vậy, một chương trình giáo dục môi trường có chất lượng không nên chỉ yêu cầu người học ghi nhớ khái niệm. Nội dung cần gắn với tình huống thật, cho phép người học quan sát, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp và phản tư về kết quả. Khi hiểu được lý do, nhìn thấy tác động và biết cách bắt đầu, người học sẽ có nhiều khả năng tự nguyện thực hiện và duy trì hành vi tích cực hơn.
4.3. Những nội dung SHERI có thể đồng hành cùng người học và tổ chức
Để có thể đồng hành cùng người học và các tổ chức, SHERI hiện đang triển khai các chương trình giáo dục, đào tạo và tư vấn theo hướng thực tiễn, phù hợp với từng nhóm người học và điều kiện của tổ chức. Các lĩnh vực liên quan gồm:
Tùy mục tiêu chương trình, nội dung có thể kết hợp câu chuyện thực tế, kiến thức nền tảng, quan sát hiện trường, công cụ thực hành, kế hoạch hành động và hoạt động đánh giá. SHERI mong muốn người học không chỉ biết thêm một khái niệm, mà có thể hiểu đúng, bắt đầu từ điều phù hợp và từng bước tạo ra thay đổi có thể duy trì.
Thông tin chương trình đào tạo Click me!Thay cho lời kết
Sống xanh có thể bắt đầu từ nếp nhà, nơi mỗi người học cách trân trọng nguồn lực và hạn chế lãng phí. Khi bước vào nơi làm việc, tinh thần ấy cần được nâng đỡ bằng mục tiêu, trách nhiệm, hạ tầng, dữ liệu và quá trình cải tiến. Hành động cá nhân tạo nên sự khởi đầu; hệ thống của tổ chức giúp hành động ấy được duy trì. Một nơi làm việc xanh không nhất thiết bắt đầu bằng một phong trào lớn. Có thể bắt đầu bằng một câu hỏi rất bình thường: Hôm nay, chúng ta đang sử dụng nguồn lực nào chưa thật sự hiệu quả và có thể cùng nhau thay đổi điều gì?
