1. Tổng quan chung về trách nhiệm pháp lý và hành vi ứng xử đối với vấn đề an toàn và môi trường

1.1 Trách nhiệm pháp lý là nền tảng

Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình và cá nhân trong hoạt động bảo vệ môi trường. Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 cùng các văn bản hướng dẫn xác lập trách nhiệm phòng ngừa tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và bảo đảm điều kiện làm việc an toàn. Như vậy, an toàn và môi trường trước hết là trách nhiệm pháp lý, không phải hoạt động thiện nguyện hoặc lựa chọn tùy hứng của doanh nghiệp ^{[3], [4].} Tuy nhiên, tuân thủ pháp luật và hình thành văn hóa là hai cấp độ khác nhau. Tuân thủ trả lời câu hỏi tổ chức phải làm gì để đáp ứng yêu cầu tối thiểu. Văn hóa trả lời câu hỏi con người sẽ làm gì khi quy định không bao quát hết tình huống, khi người giám sát vắng mặt hoặc khi thực hiện đúng có thể làm chậm tiến độ và tăng chi phí trước mắt.

Một tổ chức có thể có quy trình nhưng nhân viên vẫn bỏ qua bước kiểm tra vì mục tiêu sản lượng được nhấn mạnh hơn an toàn. Một doanh nghiệp có hệ thống xử lý nước thải nhưng vẫn vận hành đối phó nếu chi phí luôn được ưu tiên hơn hiệu quả môi trường. Một cuộc họp có thể nhắc đến phát triển bền vững, nhưng các đề xuất cải tiến của người lao động lại không được lắng nghe. Trong các trường hợp đó, yêu cầu chính thức và thông điệp thực tế mà tổ chức phát ra không giống nhau. Do đó, không nên vội khẳng định an toàn và môi trường đã là chuẩn mực phổ biến ở một quốc gia này nhưng chưa phải chuẩn mực ở một quốc gia khác. Ngay cả tại các nền kinh tế có hệ thống quản trị phát triển, khoảng cách giữa cam kết và thực hành vẫn tồn tại. Báo cáo OECD năm 2026 nhận định các cam kết về hành vi kinh doanh có trách nhiệm đã trở nên phổ biến trong nhóm doanh nghiệp niêm yết lớn, nhưng việc triển khai thẩm định trách nhiệm vẫn còn khoảng trống ở tất cả các khu vực^{. [5]}

Với tất cả những thông tin nêu trên, cách diễn đạt phù hợp hơn đối với Việt Nam hiện nay nên được hiểu là: chúng ta đã có nền tảng pháp lý và đang trên hành trình đưa trách nhiệm ấy trở thành chuẩn mực ứng xử nhất quán trong tổ chức và đời sống.

1.2 Vì sao hệ thống đúng vẫn có thể tạo ra hành vi chưa đúng

Khoa học an toàn đã nghiên cứu từ lâu về khái niệm khí hậu an toàn. Zohar mô tả khí hậu an toàn như nhận thức chung của người lao động về mức độ tổ chức thật sự coi trọng an toàn. Điều quan trọng ở đây là từ thật sự. Người lao động không chỉ đọc chính sách; họ quan sát quyết định của lãnh đạo, cách quản lý phản ứng trước cảnh báo và điều gì được khen thưởng hoặc bỏ qua^{. [6].} Phân tích tổng hợp của Christian và cộng sự cho thấy hiệu quả an toàn chịu ảnh hưởng đồng thời bởi yếu tố cá nhân và yếu tố tình huống, trong đó kiến thức, động lực và khí hậu an toàn đều có liên hệ với hành vi an toàn và kết quả tai nạn thương tích. Nghiên cứu theo thời gian của Neal và Griffin cũng cho thấy khí hậu an toàn ở cấp nhóm có thể dự báo sự thay đổi trong động lực an toàn của cá nhân. ^{[7], [8]}

Các kết quả này giúp giải thích vì sao chỉ huấn luyện kiến thức chưa đủ. Một người có thể biết quy định nhưng vẫn làm tắt nếu thấy đồng nghiệp đều làm như vậy, nếu báo cáo nguy cơ khiến họ bị xem là gây khó khăn hoặc nếu người quản lý chỉ quan tâm tiến độ. Hành vi không được hình thành trong khoảng trống; nó phản ánh các ưu tiên mà con người cảm nhận từ môi trường làm việc. Cơ chế tương tự cũng xuất hiện trong hành vi môi trường. Nghiên cứu của Robertson và Barling cho thấy hành vi và phong cách lãnh đạo định hướng môi trường có liên hệ với niềm đam mê và hành vi thân thiện với môi trường của nhân viên. Tổng quan gần đây về hành vi xanh của người lao động nhấn mạnh rằng hành vi này chịu tác động ở nhiều cấp độ, từ cá nhân, nhóm, bối cảnh công việc đến toàn tổ chức và xã hội^{. [9], [10].} Vì vậy, lời kêu gọi mỗi người hãy có ý thức là cần thiết nhưng không công bằng nếu tổ chức không cung cấp điều kiện để hành động đúng. Người lao động khó phân loại chất thải nếu không có dụng cụ và quy trình phù hợp. Họ khó dừng một công việc nguy hiểm nếu việc dừng việc luôn dẫn đến khiển trách. Họ cũng khó duy trì sáng kiến xanh nếu kết quả không được đo lường, phản hồi hoặc ghi nhận.

1.3 An toàn và môi trường là hai mặt của cùng một hệ thống rủi ro

Trong nhiều tổ chức, an toàn và môi trường vẫn được quản lý như hai mảng hồ sơ riêng. Tuy nhiên, trong thực tế vận hành, ranh giới giữa chúng thường không rõ ràng. Một sự cố hóa chất có thể đồng thời gây phơi nhiễm cho người lao động, cháy nổ, ô nhiễm đất, nước và không khí. Một quy trình lưu giữ chất thải không phù hợp có thể tạo ra nguy cơ rò rỉ, phản ứng hóa học, phát tán tác nhân độc hại và tai nạn trong vận chuyển hoặc bốc dỡ.

Tổ chức lao động thế giới, ILO xác định môi trường làm việc an toàn và lành mạnh là một nguyên tắc và quyền cơ bản tại nơi làm việc. Trong lĩnh vực chất thải, người lao động có thể đối diện với vật sắc nhọn, hóa chất độc, tác nhân sinh học, bụi, khí và rủi ro từ máy móc hoặc phương tiện. Bảo vệ môi trường vì thế không thể đạt được bằng cách chuyển rủi ro sang người trực tiếp thu gom và xử lý chất thải. ^{[11], [12].} Các hệ thống quản lý quốc tế cũng phản ánh cách tiếp cận tích hợp này. ISO 14001 phiên bản 2026 cung cấp khuôn khổ để tổ chức quản lý trách nhiệm môi trường một cách có hệ thống và cải tiến kết quả hoạt động môi trường. ISO 45001 phiên bản 2018 tập trung vào hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp. Hai tiêu chuẩn có đối tượng khác nhau nhưng cùng dựa trên tư duy quản trị rủi ro, vai trò lãnh đạo, sự tham gia, đánh giá kết quả và cải tiến liên tục. ^{[13], [14]}

Điều cần lưu ý là chứng nhận không tự động đồng nghĩa với hiệu quả thực chất. Nghiên cứu tình huống của Boiral cho thấy việc áp dụng ISO 14001 trong một số tổ chức có thể mang tính biểu tượng nếu hệ thống chính thức tách rời khỏi thực hành hằng ngày. Kết quả này không phủ nhận giá trị của tiêu chuẩn; nó nhắc rằng giá trị của hệ thống phụ thuộc vào mức độ hệ thống được thực thi, học hỏi và cải tiến. ^[15]

2. Chuẩn mực ứng xử

2.1 Từ quy định đến chuẩn mực ứng xử

Chuẩn mực ứng xử không nhất thiết là một khẩu hiệu được treo trên tường. Đó là kỳ vọng chung về điều nên làm và không nên làm, được củng cố qua quyết định, phản hồi và thói quen lặp lại. Khi chuẩn mực đã hình thành, con người hành động đúng không chỉ vì sợ bị xử phạt mà còn vì họ hiểu hậu quả, cảm thấy có trách nhiệm và tin rằng tổ chức sẽ ủng hộ lựa chọn đúng. Trong quản trị an toàn và môi trường, sự chuyển dịch này có thể được nhận diện qua năm mức độ dưới đây.

Bảng 1. Khung thực hành tổng hợp nhằm hỗ trợ hoạt động tự rà soát tại đơn vị

(không phải thang đo pháp lý hoặc mô hình chứng nhận đã được chuẩn hóa)

Khung năm mức độ không nhằm xếp hạng để phán xét. Giá trị của nó nằm ở việc giúp tổ chức nhận diện khoảng cách giữa điều đã công bố và điều đang diễn ra. Một doanh nghiệp có thể đạt mức cao ở quản lý nước thải nhưng vẫn ở mức tuân thủ trong quản lý nhà thầu; có thể có quy trình tốt nhưng chưa tạo được môi trường để người lao động lên tiếng.

2.2. Bài học từ công tác thực tiễn ở môi trường quốc tế

Cách tiếp cận quốc tế hiện nay không dừng ở việc kiểm tra một cơ sở có tuân thủ hay không. Hướng dẫn của OECD về hành vi kinh doanh có trách nhiệm yêu cầu doanh nghiệp thực hiện thẩm định dựa trên rủi ro để nhận diện, phòng ngừa, giảm thiểu và giải quyết các tác động bất lợi trong hoạt động, chuỗi cung ứng và quan hệ kinh doanh^{. [16].} Điểm đáng học hỏi không phải là giả định doanh nghiệp nước ngoài luôn làm tốt hơn. Điểm đáng học là phạm vi trách nhiệm đang được mở rộng. Doanh nghiệp không chỉ quan tâm điều xảy ra trong hàng rào của mình mà còn xem xét nguyên liệu đến từ đâu, nhà thầu vận hành thế nào, chất thải đi về đâu và quyết định mua sắm có tạo ra rủi ro cho người khác hay không.

Tư duy này đặc biệt quan trọng với chất thải. Việc ký hợp đồng và thanh toán cho đơn vị xử lý không làm mất đi nhu cầu thẩm tra năng lực, phạm vi giấy phép, công nghệ, khả năng truy xuất và kết quả thực tế. Trách nhiệm cần được quản trị trong toàn bộ chuỗi chứ không kết thúc tại thời điểm bàn giao. Đồng thời, không nên biến thẩm định trách nhiệm thành một tầng thủ tục mới.

Cần lưu ý rằng, nếu doanh nghiệp chỉ bổ sung biểu mẫu nhưng không thay đổi cách lựa chọn nhà cung cấp, phân bổ chi phí, kiểm soát hiện trường và xử lý cảnh báo, hệ thống vẫn có thể đầy đủ trên giấy nhưng yếu trong thực tiễn.

2.3 Giáo dục để người học có năng lực hành động

Nhiều năm trước, khi các ngành học về môi trường gặp khó khăn trong tuyển sinh, những người làm giáo dục môi trường vẫn tin rằng lĩnh vực này sẽ ngày càng cần thiết. Thực tế hiện nay cho thấy nhu cầu không chỉ nằm ở số lượng chuyên gia môi trường. Xã hội cần kiến thức nền về an toàn, môi trường và phát triển bền vững được tích hợp vào nhiều ngành học. Một sinh viên kinh tế cần hiểu rằng lợi nhuận không thể được tạo ra bằng cách chuyển chi phí môi trường cho cộng đồng. Một sinh viên kỹ thuật cần biết rằng một thiết kế tốt không chỉ vận hành hiệu quả mà còn phải kiểm soát rủi ro cho người sử dụng và môi trường. Một người học quản trị cần hiểu rằng an toàn và môi trường là trách nhiệm xuyên suốt của tổ chức, không phải nhiệm vụ riêng của cán bộ chuyên môn.

UNESCO định nghĩa giáo dục vì sự phát triển bền vững theo hướng trang bị cho người học kiến thức, kỹ năng, giá trị, thái độ và hành vi để đưa ra quyết định có hiểu biết và hành động có trách nhiệm. Cách tiếp cận này cho thấy giáo dục không thể dừng ở việc ghi nhớ khái niệm hoặc điều luật. ^[17]. Người giảng dạy vì thế cần nhiều hơn kiến thức trong giáo trình. Họ cần hiểu bối cảnh thực tiễn, biết giới hạn của bằng chứng, phân biệt yêu cầu pháp lý với khuyến nghị quản trị và giúp người học nhìn thấy hậu quả của từng quyết định. Tình yêu dành cho môi trường có thể tạo cảm hứng, nhưng cảm hứng phải đi cùng năng lực chuyên môn và trách nhiệm học thuật.

Một chương trình có giá trị nên tạo cơ hội để người học phân tích tình huống, nhận diện các bên chịu tác động, cân nhắc mâu thuẫn giữa chi phí và rủi ro, thực hành lên tiếng và đề xuất giải pháp có thể thực hiện. Mục tiêu không phải tạo ra cảm giác tội lỗi mà hình thành năng lực lựa chọn có trách nhiệm.

3. Đề xuất một số nội dung cần thiết để triển khai có hiệu quả trong thực tế

3.1. Nội dung cần thực hiện trong công tác tổ chức

SHERI gợi ý Sáu (06) nội dung/công việc tổ chức có thể triển khai như sau:

1. Làm rõ ưu tiên của lãnh đạo Chuyển cam kết thành quyết định về ngân sách nhân lực công nghệ và tiến độ. Khi có xung đột mục tiêu cần xác định rõ giới hạn không được đánh đổi.
2. Quản trị theo rủi ro và vòng đời Xem xét tác động từ thiết kế mua sắm vận hành bảo trì nhà thầu vận chuyển đến xử lý cuối cùng thay vì chỉ kiểm soát trong phạm vi cơ sở.
3. Tạo cơ chế lên tiếng an toàn Cho phép người lao động báo cáo nguy cơ sự cố suýt xảy ra và dấu hiệu bất thường mà không lo bị quy lỗi vì đã nêu vấn đề.
4. Đo kết quả thay vì chỉ đếm hồ sơ Theo dõi dữ liệu vận hành xu hướng tiêu thụ tài nguyên phát sinh chất thải phơi nhiễm sự cố và hiệu quả hành động khắc phục.
5. Phát triển năng lực liên ngành Đào tạo cho lãnh đạo quản lý kỹ thuật mua sắm nhân sự và người lao động theo đúng vai trò của họ thay vì coi an toàn môi trường là việc riêng của chuyên viên.
6. Học từ sai lệch nhỏ Xử lý các dấu hiệu yếu trước khi trở thành sự cố lớn và chia sẻ bài học giữa các bộ phận để cải tiến hệ thống thay vì chỉ tìm một cá nhân để quy trách nhiệm.

3.2. Câu hỏi tự rà soát dành cho lãnh đạo

1. Khi an toàn môi trường và tiến độ xung đột quyết định gần đây nhất của chúng ta đã gửi đi thông điệp gì
2. Người lao động có thể dừng công việc hoặc báo cáo nguy cơ mà không sợ bị quy lỗi hay không
3. Tổ chức đang đo hiệu quả môi trường và an toàn thực tế hay chủ yếu kiểm tra sự đầy đủ của hồ sơ
4. Chúng ta có biết chất thải đi đâu sau khi rời khỏi cơ sở và có dữ liệu để kiểm chứng hay không
5. Nhà thầu và nhà cung cấp có được đánh giá về năng lực an toàn môi trường tương xứng với rủi ro hay không
6. Hoạt động đào tạo có làm thay đổi quyết định và hành vi hay chỉ hoàn thành yêu cầu về thời lượng và chứng nhận
7. Người quản lý trực tiếp có đủ năng lực để hướng dẫn phản hồi và làm gương trong các tình huống hằng ngày hay không
8. Một bài học từ sự cố hoặc sai lệch gần đây đã được chuyển thành thay đổi hệ thống như thế nào

4. Kết luận

Pháp luật cần thiết vì xác lập trách nhiệm và giới hạn tối thiểu mà mọi tổ chức cá nhân phải tuân thủ. Hệ thống quản lý cần thiết vì biến yêu cầu thành mục tiêu quy trình nguồn lực dữ liệu và cơ chế cải tiến. Nhưng chỉ khi những điều đó được nội hóa thành cách suy nghĩ và ứng xử, an toàn và môi trường mới trở thành một phần bền vững của văn hóa.

Chuẩn mực ấy được thể hiện trong những lựa chọn rất cụ thể: không bỏ qua một cảnh báo nhỏ, không vận hành đối phó, không chuyển rủi ro cho nhà thầu hoặc cộng đồng, không xem an toàn và môi trường là khoản chi có thể cắt giảm tùy ý. Nó cũng xuất hiện trong đời sống thường ngày khi mỗi người sử dụng tài nguyên có cân nhắc, phân loại và chuyển giao chất thải đúng cách, bảo vệ chính mình và lên tiếng trước một nguy cơ có thể phòng ngừa.

Tại SHERI, các chương trình về an toàn, sức khỏe, môi trường và phát triển bền vững được xây dựng theo hướng kết nối kiến thức với tình huống thực tế, quản trị tổ chức và hành vi con người. Mục tiêu không chỉ là giúp người học biết thêm một quy định, mà từng bước hình thành năng lực nhận diện rủi ro, lựa chọn có trách nhiệm và cùng tổ chức tạo ra những thay đổi có thể duy trì. Pháp luật xác lập trách nhiệm. Văn hóa biến trách nhiệm ấy thành hành vi tự giác. Và chính những hành vi được lặp lại mỗi ngày sẽ quyết định an toàn và môi trường có thật sự trở thành chuẩn mực trong công việc và cuộc sống hay không.

*Lưu ý về phạm vi diễn giải: Bài viết sử dụng các nghiên cứu và chuẩn mực để giải thích cơ chế chung của văn hóa tổ chức và hành vi. Các mối liên hệ được nêu không có nghĩa một yếu tố đơn lẻ luôn gây ra hoặc ngăn ngừa sự cố. Hiệu quả thực tế phụ thuộc vào đặc điểm ngành nghề mức độ rủi ro năng lực quản trị nguồn lực chất lượng triển khai và bối cảnh pháp lý cụ thể. Khung năm mức độ của SHERI là công cụ gợi ý tự rà soát không thay thế đánh giá tuân thủ kiểm toán hệ thống hoặc tư vấn pháp lý chuyên biệt.