Vai trò của thầy cô, phụ huynh và học sinh
trong việc kiến tạo một môi trường học tập an toàn, tôn trọng và có ý nghĩa

SHERI  |  Góc nhìn giáo dục và phát triển con người
Một trường học hạnh phúc không phải là nơi không còn quy định, khác biệt hay những cuộc trao đổi khó. Đó là nơi các quyết định giáo dục được đặt trong mối quan hệ giữa con người với con người; nơi kỷ luật đi cùng sự giải thích, tiếng nói của các bên được lắng nghe và cùng hướng về sự phát triển của học sinh.

1. Khái niệm Trường học hạnh phúc
Trường học hạnh phúc không có nghĩa là mọi người luôn vui. UNESCO không đưa ra một định nghĩa duy nhất về hạnh phúc cho mọi người và mọi nền văn hóa. Khung Trường học Hạnh phúc Toàn cầu của UNESCO tiếp cận vấn đề theo bốn trụ cột: Con người, Quá trình, Không gian và Nguyên tắc; từ đó hình thành các tiêu chí ở cấp độ hệ thống để hỗ trợ việc dạy, học và phát triển trong một môi trường tích cực. UNESCO cũng nhấn mạnh rằng không có một mô hình “đồng phục” phù hợp với tất cả trường học; mỗi bối cảnh cần điều chỉnh theo thực tế của địa phương (UNESCO, 2024). Như vậy, “hạnh phúc” trong trường học không nên được hiểu là học sinh luôn vui, thầy cô luôn nhẹ nhàng hoặc nhà trường không còn yêu cầu kỷ luật. Một môi trường giáo dục lành mạnh vẫn có giới hạn, trách nhiệm và những quyết định không phải lúc nào cũng làm hài lòng tất cả. Điểm khác biệt nằm ở cách những giới hạn ấy được xây dựng, giải thích, thực hiện và xem xét lại. Có thể hiểu ngắn gọn: trường học hạnh phúc là một môi trường tạo điều kiện để người học và người dạy cảm thấy an toàn, được tôn trọng, có sự kết nối, có cơ hội tham gia và có thể phát triển. Hạnh phúc vừa là điều kiện hỗ trợ học tập, vừa là một kết quả có giá trị của giáo dục.

2. Vai trò của thầy cô và sự kết nối giữa nhà trường và phụ huynh
2.1. Vai trò của thầy cô không chỉ nằm trong giờ dạy
Thầy cô là người chuyển tải tri thức, nhưng ảnh hưởng của người thầy không dừng lại ở nội dung bài học. Cách thầy cô gọi tên một học sinh, phản hồi một sai sót, giải thích một quy định hay dành thời gian cho một câu hỏi đều góp phần tạo nên cảm nhận của các em về trường học. Một học sinh có thể quên nhiều chi tiết của bài giảng, nhưng thường nhớ rất lâu cảm giác mình từng được nhìn nhận như thế nào. Khi được đối xử công bằng và có cơ hội trình bày, các em học được rằng tiếng nói của mình có giá trị. Khi một sai lầm được xử lý bằng sự rõ ràng thay vì làm nhục, các em học được cách chịu trách nhiệm mà không đánh mất phẩm giá. Điều đó không có nghĩa thầy cô phải đáp ứng mọi mong muốn của phụ huynh và học sinh, mà ở đó, vai trò chuyên môn của nhà giáo còn bao gồm việc giữ chuẩn mực, bảo vệ lợi ích chung và giúp học sinh hiểu hậu quả của lựa chọn. Mọi vấn đề đều có giới hạn, tuy nhiên, quyền đặt ra giới hạn cần đi cùng nhiều yếu tố, trong đó năng lực lắng nghe là quan trọng, khả năng giao tiếp để đạt đến sự thấu hiểu và nhu cầu của các bên cần được đánh giá trong từng bối cảnh cụ thể.

 2.2. Sự kết nối giữa nhà trường và phụ huynh là một phần của chất lượng giáo dục
Phụ huynh nhìn thấy những điều diễn ra trước và sau giờ học: sức khỏe, giấc ngủ, áp lực, những thay đổi trong cảm xúc và câu chuyện các con kể khi trở về nhà. Nhà trường lại nhìn thấy học sinh trong môi trường tập thể, trong các nhiệm vụ học tập và các mối quan hệ với bạn bè. Hai nguồn quan sát này không thay thế nhau; chúng bổ sung cho nhau. Vì vậy, một cuộc họp phụ huynh có giá trị không chỉ khi nhà trường thông báo đầy đủ và phụ huynh tuân thủ đúng. Giá trị còn nằm ở khả năng thu nhận thông tin hai chiều, phân biệt ý kiến cá biệt với vấn đề có tính hệ thống, phản hồi minh bạch và cho biết bước tiếp theo sẽ là gì. Ở đây chúng ta cần hiểu rõ, lắng nghe không đồng nghĩa với chấp thuận mọi đề nghị. Một phản hồi có trách nhiệm có thể là: nhà trường ghi nhận, cần kiểm tra thêm điều kiện thực tế, sẽ tham vấn học sinh hoặc chưa thể thay đổi vì một lý do cụ thể. Điều người đối thoại cần không phải lúc nào cũng là một câu trả lời “đồng ý”, mà là cảm giác ý kiến của mình đã được hiểu đúng và sẽ được xem xét một cách nghiêm túc.

 2.3. Lắng nghe học sinh là giúp các em học cách có trách nhiệm với tiếng nói của mình
Trong nhiều quyết định của trường học, học sinh là người trực tiếp trải nghiệm nhưng lại ít có cơ hội mô tả trải nghiệm ấy. Nếu chỉ hỏi các em “có thích hay không”, ý kiến có thể dừng ở cảm xúc tức thời. Nếu được hướng dẫn đặt câu hỏi, trình bày bằng chứng, hiểu giới hạn và đề xuất giải pháp, học sinh sẽ học được năng lực tham gia có trách nhiệm. Một cuộc tham vấn ngắn cũng có thể tạo ra thông tin hữu ích: các em gặp khó khăn ở đâu, nhóm nào bị ảnh hưởng nhiều hơn, điều kiện nào khiến quy định khó thực hiện và phương án thay thế có hệ quả gì. Khi nhà trường cho thấy ý kiến học sinh được phản hồi, các em hiểu rằng lắng nghe là một quá trình nghiêm túc chứ không phải một thủ tục tượng trưng.

3. Hướng đến việc xây dựng trường học hạnh phúc
3.1. Ba tầng kết nối làm nên một môi trường học tập lành mạnh

Ba tầng kết nối làm nên một môi trường học tập lành mạnh đó là: Kết nối với bản thân, kết nối với người khác và kết nối với cộng đồng.

Bảng 1_Ba tầng kết nối làm nên một môi trường học tập lành mạnh

Tại trường học, ba tầng kết nối này có quan hệ chặt chẽ. Học sinh khó nói ra điều mình cần nếu các em chưa có ngôn ngữ để hiểu cảm xúc. Giáo viên khó lắng nghe nếu đang quá tải và không có cơ chế hỗ trợ. Phụ huynh khó hợp tác nếu chỉ được tiếp nhận thông tin vào phút cuối. Vì vậy, xây dựng trường học hạnh phúc không thể đặt toàn bộ trách nhiệm lên một cá nhân.

3.2. Kỷ luật và thấu hiểu không phải là hai lựa chọn đối lập
Kỷ luật cần thiết để bảo đảm an toàn, công bằng và khả năng vận hành của một cộng đồng học tập. Nhưng kỷ luật chỉ dựa trên mệnh lệnh có thể tạo ra sự tuân thủ trước mắt mà chưa chắc hình thành được năng lực tự quản. Ngược lại, thấu hiểu mà không có giới hạn rõ ràng cũng có thể khiến trách nhiệm trở nên mơ hồ. Một nguyên tắc giáo dục tốt thường trả lời được ít nhất bốn câu hỏi: mục đích của quy định là gì; quy định tác động đến những nhóm nào; người thực hiện có đủ điều kiện để tuân thủ hay không; và có cơ chế nào để phản ánh những tình huống ngoại lệ? Từ đó, kỷ luật có thể chuyển từ “làm vì bị yêu cầu” sang “hiểu vì sao cần làm”. Thấu hiểu không làm suy yếu kỷ luật. Thấu hiểu giúp kỷ luật trở nên có ý nghĩa, khả thi và có tính giáo dục hơn.

3.3. Từ mong muốn đến thực hành xây dựng “Trường học hạnh phúc”
Thay vì bắt đầu bằng một khẩu hiệu lớn là xây dựng hay hướng đến “Trường học hạnh phúc”, nhà trường có thể bắt đầu từ những quy trình cụ thể và đo được:

1. Thiết lập kênh để học sinh và phụ huynh nêu vấn đề, đồng thời quy định rõ thời hạn và cách thức phản hồi.

2. Đánh giá tác động của các quy định hằng ngày đối với an toàn, sức khỏe, sự riêng tư và khả năng học tập của những nhóm học sinh khác nhau.

3. Bồi dưỡng cho giáo viên kỹ năng giao tiếp trong tình huống khó, lắng nghe chủ động và chuyển gửi khi vấn đề vượt ngoài chuyên môn.

4. Tổ chức các cuộc đối thoại nhỏ theo chủ đề, thay vì chờ đến một cuộc họp đông người mới xử lý nhiều vấn đề cùng lúc.

5. Theo dõi cả trải nghiệm của giáo viên. Một trường học khó hạnh phúc nếu người dạy liên tục quá tải, thiếu hỗ trợ hoặc không được tham gia vào quyết định.

6. Công khai điều đã ghi nhận, điều sẽ thay đổi, điều chưa thể thay đổi và lý do. Sự minh bạch giúp củng cố niềm tin ngay cả khi chưa có giải pháp hoàn hảo.

 3.4. Một trường học hạnh phúc cần được xây dựng mỗi ngày
Không có ngôi trường nào trở thành trường học hạnh phúc chỉ sau một lễ phát động. Đó là quá trình liên tục quan sát, đối thoại, thử nghiệm và điều chỉnh. Trong quá trình ấy, thầy cô giữ vai trò rất quan trọng, nhưng không phải là người duy nhất chịu trách nhiệm. Lãnh đạo nhà trường cần tạo cơ chế; phụ huynh cần trao đổi có căn cứ; học sinh cần học cách trình bày và chịu trách nhiệm; cộng đồng cần cung cấp nguồn lực phù hợp. Khi một ý kiến được lắng nghe đến nơi đến chốn, một quy định được giải thích bằng sự tôn trọng và một khó khăn của học sinh được nhìn nhận trong đúng bối cảnh, trường học đã tiến thêm một bước. Có thể chưa phải là một thay đổi lớn, nhưng đó là cách hạnh phúc trở thành một phần của chất lượng giáo dục, thay vì chỉ xuất hiện trong tên gọi.

4. Gợi mở từ SHERI trong bước đầu xây dựng trường học hạnh phúc
SHERI tiếp cận giáo dục và phát triển con người từ năng lực thấu hiểu: hiểu mình, hiểu người và hiểu hệ thống mà chúng ta đang cùng tham gia. Các hoạt động chia sẻ dành cho nhà trường và phụ huynh được thiết kế theo hướng đối thoại, phản tư và thực hành, trong đó có chủ đề “Hiểu con để đồng hành cùng con”. Nếu nhà trường, giáo viên hoặc phụ huynh đang tìm kiếm một không gian để cùng nhìn lại cách lắng nghe, kết nối và đồng hành với học sinh, SHERI sẵn sàng trao đổi để xây dựng nội dung phù hợp với bối cảnh thực tế của từng đơn vị.

1. UNESCO. (2024). Why the world needs happy schools: Global report on happiness in and for learning. Trang giới thiệu báo cáo
2. UNESCO. (2026). Global Happy Schools initiative and framework. Khung Trường học Hạnh phúc Toàn cầu
3. Sở Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh. (2023). Kế hoạch triển khai Trường học hạnh phúc trong các cơ sở giáo dục trên địa bàn Thành phố. Thông tin văn bản 6040/KH-SGDĐT

Lưu ý: Bài viết sử dụng các khung tham khảo để phân tích ở cấp độ giáo dục và quản trị trường học. Việc áp dụng cần căn cứ quy định hiện hành, độ tuổi học sinh, điều kiện cơ sở vật chất và bối cảnh cụ thể của từng cơ sở giáo dục.

Mã QR đăng ký tham gia chương trình
Thứ Bảy, ngày 03/10/2026, từ 8h30 đến 9h30. HIỂU MÌNH ĐỂ CHỌN NGHỀ ĐÚNG