Vì sao SHERI lựa chọn review sách trên ba trụ cột: Hiểu mình – Hiểu người – Hiểu cuộc sống và sống có giá trị?

Sách không chỉ giúp chúng ta biết thêm một điều mới. Một cuốn sách có giá trị còn có thể giúp chúng ta hiểu mình sâu hơn, nhìn người khác bằng sự cảm thông và lựa chọn cách sống có ý nghĩa hơn. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, việc tìm kiếm thông tin, tóm tắt một cuốn sách hay tiếp cận một khái niệm mới đã trở nên nhanh chóng hơn bao giờ hết. Chỉ với một vài câu lệnh, chúng ta có thể nhận được nội dung chính của một tác phẩm trong vài giây. Nhưng tiếp cận được thông tin không đồng nghĩa với việc đã thật sự hiểu. AI có thể giúp con người rút ngắn thời gian tìm kiếm, nhưng không thể thay thế quá trình suy ngẫm, liên hệ với trải nghiệm cá nhân, đối thoại với những quan điểm khác biệt và tự đưa ra lựa chọn cho cuộc đời mình. Đây cũng là lý do SHERI xây dựng chuyên mục SHERI BOOK REVIEW với định hướng: Một cuốn sách – Ba bài học – Một hành động. SHERI không xem review sách là hoạt động tóm tắt nội dung hoặc “chấm điểm” một tác phẩm. Mỗi cuốn sách được lựa chọn như một chất liệu để người đọc dừng lại, phản tư và thực hành trên hành trình phát triển bản thân.

Đọc sách không chỉ để biết, mà để suy ngẫm và thay đổi

Trong giáo dục người trưởng thành, kiến thức chỉ thật sự tạo ra giá trị khi người học có thể liên hệ điều đã đọc với kinh nghiệm của mình, nhìn lại những giả định đang có và chuyển hóa nhận thức thành hành động.

Các nghiên cứu về học tập phản tư cho thấy việc khuyến khích người học quan sát quá trình suy nghĩ, viết nhật ký và tự đánh giá có thể hỗ trợ năng lực lập kế hoạch, theo dõi việc học và điều chỉnh hành vi. Một nghiên cứu về phản tư siêu nhận thức ở giáo viên trẻ ghi nhận những chuyển biến tích cực về kiến thức siêu nhận thức, khả năng tự quản lý và tự đánh giá sau quá trình thực hành phản tư.⁽¹⁾

Tổng quan về lý thuyết học tập chuyển hóa của Jack Mezirow cũng nhấn mạnh vai trò của phản tư phê phán, đối thoại, trải nghiệm và năng lực chủ động của người học. Tuy nhiên, sự chuyển hóa không diễn ra tự động chỉ vì một người đã đọc xong một cuốn sách. Quá trình này cần thời gian, sự trung thực với chính mình và một môi trường đủ an toàn để con người xem xét lại những điều vốn được cho là hiển nhiên.⁽²^). Vì vậy, sau mỗi bài review, SHERI không đặt câu hỏi: “Bạn nhớ được bao nhiêu nội dung?”, mà hướng người đọc đến một câu hỏi thực tế hơn: Sau khi đọc, bạn hiểu thêm điều gì về mình, về người khác và bạn sẽ thay đổi một hành động nào? Từ định hướng đó, các cuốn sách trong chuyên mục được lựa chọn dựa trên ba trụ cột phát triển con người của SHERI.

Trụ cột thứ nhất: Hiểu mình

Hiểu mình thường được bắt đầu bằng những câu hỏi như:
– Tôi có tính cách như thế nào?
– Điểm mạnh và điểm hạn chế của tôi là gì?
– Công việc nào phù hợp với tôi?
– Tôi mong muốn trở thành người như thế nào?

Đó là những câu hỏi cần thiết, nhưng chưa đủ.

Hiểu mình còn là khả năng nhận diện cảm xúc, nhu cầu, giá trị, động lực, những niềm tin đang chi phối hành vi và điều mình thật sự muốn chịu trách nhiệm trong cuộc đời.

Theo Thuyết tự quyết của Edward Deci và Richard Ryan, con người có ba nhu cầu tâm lý cơ bản: nhu cầu được tự chủ trong lựa chọn, nhu cầu cảm nhận năng lực và nhu cầu được kết nối với người khác. Khi những nhu cầu này được đáp ứng một cách lành mạnh, con người có điều kiện thuận lợi hơn để hình thành động lực nội tại và phát triển bền vững.⁽³⁾. Từ góc nhìn này, hiểu mình không có nghĩa là tìm một “chiếc nhãn” cố định để giải thích toàn bộ con người mình. Các công cụ nhận diện tính cách, năng lực hay sở thích chỉ nên được xem là điểm khởi đầu. Điều quan trọng hơn là người học biết sử dụng thông tin đó để đưa ra những lựa chọn có trách nhiệm.

Trong trụ cột Hiểu mình, SHERI ưu tiên những cuốn sách giúp người đọc:
– Nhận diện và điều hòa cảm xúc;
– Hiểu động lực và hệ giá trị cá nhân;
– Phát triển tư duy học hỏi;
– Xây dựng thói quen phù hợp;
– Chấp nhận sự không hoàn hảo;
– Khám phá định hướng học tập, nghề nghiệp và cuộc sống.

Những tác phẩm như Trí tuệ xúc cảm của Daniel Goleman, Mindset của Carol S. Dweck, Self-Compassion của Kristin Neff, Thiết kế một cuộc đời đáng sống của Bill Burnett và Dave Evans hay Tuổi 20 – Những năm tháng quyết định cuộc đời bạn của Meg Jay có thể mở ra những cuộc đối thoại quan trọng về cảm xúc, năng lực, bản sắc và lựa chọn. Mục tiêu của việc đọc không phải để người đọc tìm được một công thức chung, mà để mỗi người hiểu rõ hơn: Điều gì đang quan trọng đối với mình trong giai đoạn hiện tại?

Trụ cột thứ hai: Hiểu người

Không ai phát triển hoàn toàn trong sự tách biệt.

Chúng ta trưởng thành trong gia đình, nhà trường, tổ chức và cộng đồng. Vì thế, hiểu mình cần đi cùng với khả năng lắng nghe, thấu cảm, giao tiếp và nhìn nhận người khác trong bối cảnh riêng của họ.

Một phân tích tổng hợp nhiều nghiên cứu cho thấy: đọc truyện hư cấu tạo ra một tác động tích cực nhỏ nhưng có ý nghĩa thống kê đối với năng lực nhận thức xã hội. Kết quả này không có nghĩa rằng cứ đọc văn học là một người sẽ tự động trở nên thấu cảm. Tuy nhiên, nghiên cứu gợi ý rằng việc bước vào thế giới nội tâm của các nhân vật có thể tạo cơ hội để người đọc luyện tập khả năng hình dung suy nghĩ, cảm xúc và quan điểm của người khác.⁽⁴⁾

Năng lực hiểu người còn liên quan trực tiếp đến chất lượng các mối quan hệ. Nghiên cứu Phát triển người trưởng thành của Trường Đại học Harvard thực hiện, bắt đầu từ năm 1938, cho thấy sự hài lòng trong các mối quan hệ là một trong những yếu tố dự báo quan trọng đối với sức khỏe và hạnh phúc lâu dài. Kết quả của nghiên cứu không hàm ý rằng hoàn cảnh vật chất hoặc sức khỏe không quan trọng, mà nhấn mạnh rằng chất lượng kết nối với gia đình, bạn bè và cộng đồng là một thành phần không thể thiếu của một đời sống tốt đẹp.⁽⁵⁾

Trong trụ cột Hiểu người, SHERI lựa chọn những cuốn sách giúp người đọc:
– Nhận diện cảm xúc và nhu cầu phía sau hành vi;
– Lắng nghe mà không vội phán xét;
– Giao tiếp trong tình huống có khác biệt hoặc xung đột.
– Hiểu đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ em và thanh thiếu niên;
– Tôn trọng sự khác biệt về thế hệ, vai trò và văn hóa;
– Xây dựng các mối quan hệ an toàn và có trách nhiệm.

Các tác phẩm như Giao tiếp bất bạo động của Marshall B. Rosenberg, Dạy con phát triển toàn não bộ của Daniel J. Siegel và Tina Payne Bryson, Những cuộc đối thoại quyết định của Kerry Patterson và cộng sự hay Bản đồ văn hóa của Erin Meyer có thể cung cấp những khung tham chiếu hữu ích. Tuy nhiên, SHERI không sử dụng sách như một bộ công thức để “đọc vị” hoặc kiểm soát người khác. Hiểu người trước hết là học cách bước ra khỏi góc nhìn duy nhất của mình, đồng thời vẫn giữ được ranh giới và trách nhiệm cá nhân.

Trụ cột thứ ba: Hiểu cuộc sống và sống có giá trị

Có những giai đoạn chúng ta không chỉ đặt câu hỏi “Tôi là ai?” mà còn tự hỏi:
– Tôi đang sống vì điều gì?
– Thành công có phải là thước đo duy nhất?
– Điều gì đáng để tôi dành thời gian?
– Tôi muốn tạo ra giá trị gì cho gia đình, tổ chức và cộng đồng?
– Tôi sẽ lựa chọn thái độ nào trước những điều không thể thay đổi?

Đây cũng là câu hỏi trung tâm mà Viktor E. Frankl đặt ra trong Đi tìm lẽ sống – cuốn sách đầu tiên của chuyên mục SHERI BOOK REVIEW. Những nghiên cứu về ý nghĩa và mục đích sống cho thấy đây không chỉ là một chủ đề triết học. Một phân tích tổng hợp gồm nhiều mẫu nghiên cứu với tổng số hơn 60.000 người tham gia ghi nhận mục đích sống cao hơn có mối liên hệ với mức độ trầm cảm và lo âu thấp hơn. Dù kết quả tương quan không cho phép khẳng định quan hệ nhân quả đơn giản, nhưng nó cho thấy cảm nhận về ý nghĩa là một nguồn lực tâm lý đáng được quan tâm.⁽⁶^). Một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp khác, bao gồm nhiều nghiên cứu với hơn 70.000 người tham gia, ghi nhận mối liên hệ từ yếu đến trung bình giữa ý nghĩa sống và sức khỏe thể chất. Tác giả cũng lưu ý rằng mức độ liên hệ thay đổi tùy theo cách đo lường và bối cảnh nghiên cứu.⁽⁷^). Điều đó nhắc chúng ta cần thận trọng: sách không phải liệu pháp thay thế cho hỗ trợ y tế hoặc tâm lý chuyên môn. Tuy nhiên, sách có thể tạo ra ngôn ngữ và không gian để con người suy ngẫm về sự hữu hạn, giá trị, trách nhiệm và cách mình muốn sống.

Trong trụ cột Hiểu cuộc sống và sống có giá trị, SHERI ưu tiên những cuốn sách giúp người đọc:
– Nhìn lại quan niệm về thành công và hạnh phúc;
– Nhận thức về sự hữu hạn của thời gian;
– Phân biệt điều có thể và không thể kiểm soát;
– Xác định những giá trị muốn theo đuổi;
– Phát triển khả năng đứng vững trước nghịch cảnh;
– Kết nối thành tựu cá nhân với giá trị dành cho người khác và cộng đồng.

SHERI lựa chọn sách theo những nguyên tắc nào?

Không phải cuốn sách nổi tiếng nào cũng phù hợp với định hướng giáo dục của SHERI. Một cuốn sách được đưa vào chuyên mục cần được xem xét theo các tiêu chí.

1. Phù hợp với một trong ba trụ cột
Mỗi cuốn sách cần có mối liên hệ rõ với Hiểu mình, Hiểu người hoặc Hiểu cuộc sống và sống có giá trị. Một bài review có thể chạm đến nhiều khía cạnh, nhưng cần xác định một trọng tâm chính để thông điệp không bị dàn trải.

2. Có giá trị giáo dục và khả năng ứng dụng
Cuốn sách cần gợi ra một vấn đề có ý nghĩa đối với đời sống, học tập, nghề nghiệp, gia đình hoặc tổ chức. Sau khi đọc bài review, độc giả cần có ít nhất một câu hỏi để suy ngẫm hoặc một hành động nhỏ để thực hiện.

3. Có cơ sở đáng tin cậy & phù hợp với từng giai đoạn phát triển
Có cơ sở đáng tin cậy: Đối với sách tâm lý, giáo dục, quản trị và phát triển con người, SHERI cần kiểm tra nền tảng nghiên cứu, chuyên môn của tác giả và mức độ cập nhật của thông tin. Những khái niệm đang còn tranh luận phải được trình bày với giới hạn phù hợp, không biến một mô hình tham khảo thành chân lý tuyệt đối.

Phù hợp với từng giai đoạn phát triển: Một cuốn sách có thể phù hợp với phụ huynh nhưng chưa phù hợp để giới thiệu trực tiếp cho trẻ nhỏ. Một tác phẩm dành cho người trưởng thành chưa chắc trả lời đúng nhu cầu của học sinh đang lựa chọn nghề nghiệp. Vì vậy, SHERI cần xác định rõ đối tượng của từng bài review.

Một cuốn sách – Ba bài học – Một hành động

Từ những nguyên tắc trên, mỗi bài SHERI BOOK REVIEW được xây dựng theo cấu trúc: Một cuốn sách: Giới thiệu bối cảnh, vấn đề trung tâm và lý do SHERI lựa chọn tác phẩm. Ba bài học: Chọn ba giá trị nổi bật, có liên hệ với một trong ba trụ cột phát triển con người. Một hành động: Đưa ra một câu hỏi phản tư, bài tập hoặc hành động nhỏ để người đọc áp dụng vào đời sống. Cấu trúc này giúp bài viết không dừng ở việc truyền đạt thông tin. Người đọc được mời bước vào một tiến trình: đọc – suy ngẫm – liên hệ – lựa chọn – hành động. Đây cũng là tinh thần SHERI theo đuổi trong các chương trình giáo dục và đào tạo: không cung cấp một đáp án chung cho tất cả, mà tạo điều kiện để mỗi người hiểu mình, phát triển năng lực lựa chọn và chịu trách nhiệm với cuộc sống của chính mình.

Đọc để hiểu – Hiểu để sống

Giá trị của một cuốn sách không chỉ nằm trong số trang đã đọc hoặc lượng kiến thức người đọc có thể ghi nhớ. Đôi khi, giá trị ấy nằm ở một câu hỏi khiến chúng ta dừng lại. Một góc nhìn giúp chúng ta bớt phán xét. Một ý tưởng làm thay đổi cách ta đối diện với khó khăn. Hoặc một hành động nhỏ đưa chúng ta đến gần hơn với điều mình tin là đúng và có ý nghĩa.

Với ba trụ cột Hiểu mình – Hiểu người – Hiểu cuộc sống và sống có giá trị, SHERI mong muốn chuyên mục review sách sẽ trở thành một không gian học tập, suy ngẫm và đối thoại. Không phải để chúng ta đọc thật nhiều, mà để mỗi cuốn sách đã đọc giúp chúng ta sống sâu sắc, có trách nhiệm và có giá trị hơn.

Ba câu hỏi SHERI dành cho bạn:

1. Cuốn sách nào từng giúp bạn hiểu thêm một điều quan trọng về chính mình?
2. Có cuốn sách nào đã làm thay đổi cách bạn nhìn nhận một người hoặc một mối quan hệ?
3. Sau cuốn sách gần nhất đã đọc, bạn thực sự thay đổi điều gì trong cách sống?

SHERI rất mong được lắng nghe câu chuyện của bạn.

Boreham, I. D., Schutte, N. S., & Liddle, S. K. (2023). The Relationship Between Purpose in Life and Depression and Anxiety: A Meta-analysis. Journal of Clinical Psychology.
Catalano, H. (2014). Challenging Adult Learning and Work Experience through Metacognitive Reflection: A Case Study Approach. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 142, 447–453.
Czekierda, K., Banik, A., Park, C. L., & Luszczynska, A. (2017). Meaning in Life and Physical Health: Systematic Review and Meta-analysis. Health Psychology Review, 11(4), 387–418.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
Dodell-Feder, D., & Tamir, D. I. (2018). Fiction Reading Has a Small Positive Impact on Social Cognition: A Meta-analysis. Journal of Experimental Psychology: General, 147(11), 1713–1727.
Harvard Study of Adult Development. Relationships Make Us Happy—and Healthy. Harvard Gazette.
Taylor, E. W. (2000). Fostering Mezirow’s Transformative Learning Theory in the Adult Education Classroom: A Critical Review. Canadian Journal for the Study of Adult Education, 14(2).