Tác giả: TS. Nguyễn Thuý Lan Chi – Nhà sáng lập – Viện trưởng SHERI
              TS. Nguyễn Hữu Thiện – Giảng viên SHERI

Từ thành công nghề nghiệp đến sự trưởng thành trong nội tâm

Trong xã hội hiện đại, sự trưởng thành thường được nhìn nhận thông qua những dấu mốc bên ngoài như trình độ học vấn, nghề nghiệp, thu nhập, chức vụ hay các thành tựu đạt được. Đây đều là những chỉ báo quan trọng phản ánh quá trình phát triển của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, thực tiễn trong giáo dục, quản trị nhân sự và phát triển con người cho thấy một hiện tượng đáng lưu ý: không ít người đã đạt được những thành công nhất định trong sự nghiệp nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc quản lý cảm xúc, thích nghi với thay đổi, tiếp nhận phản hồi hoặc đưa ra những lựa chọn phù hợp với chính mình (Kaur & Chauhan, 2025; Thao & Trut Thuy, 2024).

Hiện tượng này có thể được lý giải thông qua nhiều nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc và các yếu tố liên quan liên quan đến lĩnh vực giáo dục, quản trị nhân sự và phát triển cá nhân.

Trí tuệ cảm xúc (Emotional Intelligence – EI) được hiểu là khả năng nhận thức, kiểm soát và điều chỉnh cảm xúc của của một cá nhân cũng như khả năng nhận biết và tương tác hiệu quả với cảm xúc với những người xung quanh. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng trí tuệ cảm xúc không những đóng vai trò cốt lõi trong phát triển cá nhân mà còn ảnh hưởng quan trọng tới hiệu quả công việc, sự sáng tạo, khả năng thích ứng và quản lý mối quan hệ xã hội trong môi trường hiện đại (Rajpurohit, 2025).

Về mặt quản trị nhân sự, khả năng kiểm soát cảm xúc, sự tin cậy, ảnh hưởng cá nhân và khả năng thích nghi là các yếu tố then chốt giúp cải thiện năng suất làm việc và sự hợp tác trong môi trường làm việc “đa kênh” (hybrid work settings). Những yếu tố này được xem là những nguyên nhân căn bản thúc đẩy các kỹ năng như xác định cảm xúc, tự biểu đạt, từ đó nâng cao năng lực ra quyết định và hợp tác hiệu quả hơn (Kaur & Chauhan, 2025). Điều này cho thấy, dù cá nhân có trình độ học vấn cao hay vị trí công việc tốt, thiếu hụt về trí tuệ cảm xúc vẫn gây trở ngại lớn trong việc điều chỉnh bản thân và xử lý các tình huống phức tạp trong công việc và cuộc sống.

Và trong hoạt động giáo dục, việc phát triển trí tuệ cảm xúc được chứng minh là có thể nâng cao khả năng tự nhận thức, cảm xúc và hành vi xã hội của học sinh và sinh viên, giúp các em tham gia tích cực hơn trong môi trường học tập đa văn hóa cũng như tăng khả năng thích nghi và đối mặt với thay đổi trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các phương pháp như đóng vai, hoạt động nhóm, nhật ký phản chiếu, và các bài tập giải quyết xung đột đã được áp dụng thành công nhằm tăng cường sự tham gia, tự tin và kỹ năng quản lý cảm xúc của học sinh và sinh viên cũng như tạo dựng hình ảnh lớp học thân thiện, hỗ trợ (Sadiqzade, 2024).

Ngoài ra, nghiên cứu về thanh thiếu niên cũng cho thấy trí tuệ cảm xúc thay đổi theo độ tuổi và giới tính, với nhiều bạn trẻ gặp khó khăn trong việc duy trì khả năng tự nhận thức và điều tiết cảm xúc khi trưởng thành. Đặc biệt, khả năng thích nghi và kỹ năng điều khiển stress có xu hướng giảm theo tuổi tác, mặc dù kỹ năng giao tiếp xã hội vẫn giữ được sự ổn định (Candeias, 2025). Điều này khẳng định tầm quan trọng của việc liên tục đầu tư, phát triển trí tuệ cảm xúc ở mọi giai đoạn cuộc đời thay vì chỉ tập trung vào thành tích bên ngoài.

Từ những điều trên, phải chăng:

Liệu trưởng thành có thực sự đồng nghĩa với việc đạt được nhiều thành công hơn trong cuộc sống?

1. Trưởng thành không chỉ là sự phát triển về mặt xã hội
Trong quá trình lớn lên và trưởng thành của mỗi cá nhân, sự thành công trong nghề nghiệp được đánh dấu/thể hiện qua việc hoàn thành các chương trình học thuật, có việc làm ổn định, thăng tiến trong nghề nghiệp và đảm nhận các vị trí quản lý cốt lõi. Những cột mốc này vô cùng quan trọng và chúng phản ánh năng lực chuyên môn, sự nhạy bén thích ứng với thị trường và giá trị của bản thân trong xã hội. Những thành tựu vượt trội này thường được thúc đẩy mạnh mẽ bởi tính chủ động của cá nhân, mối quan hệ tương tác hiệu quả giữa người với người, giữa cấp dưới với cấp trên và ngược lại (Leader-Member Exchange – LMX), cũng như mức độ hòa nhập, định hướng làm việc phù hợp với văn hóa tổ chức (power distance orientation) (Yang & Chau, 2016).

Đồng thời, sự hài lòng và thành quả đạt được trong công việc của một cá nhân còn chịu sự chi phối lớn bởi phong cách lãnh đạo và psychological capital (vốn tâm lý tích cực – bao gồm sự tự tin, lòng hy vọng, sự kiên trì và khả năng thích nghi linh hoạt) của chính cá nhân đó. Các yếu tố này đóng vai trò là những quan trọng trong việc thúc đẩy và tăng cường năng suất làm việc, từ đó mở ra con đường dẫn tới các mục tiêu ngoại cảnh như bằng cấp danh giá, chức danh cao và thu nhập vượt trội (Cui et al., 2025; Howe et al., 2014).

Một người có thể gặt hái rất nhiều thành tựu rực rỡ trong sự nghiệp, nhưng điều đó chưa bao giờ là sự đảm bảo tuyệt đối cho một tâm hồn thực sự trưởng thành.

Trái ngược với các chỉ số định lượng của sự thành công trong nghề nghiệp, sự trưởng thành về mặt tâm lý và nhân cách lại là một hành trình hướng nội, diễn ra âm thầm nhưng bền bỉ. Tiến trình này được cầu thành từ năng lực quản trị cảm xúc, khả năng đạt được sự bình an trong nội tâm, và kỹ năng lắng nghe thấu cảm cũng như có được năng lực đặc biệt “psychological resilience” (sức bền tâm lý/khả năng phục hồi tâm lý). Đây là những thuộc tính tinh thần cốt lõi, giúp cá nhân duy trì sự vững vàng, “tính bền” của tinh thần trước những áp lực và khả năng tự chữa lành sau các biến động/biến cố trong cuộc đời (Xue et al., 2022; Zhang et al., 2024).

Và các nhà khoa học hành vi đã khẳng định trí tuệ cảm xúc (emotional intelligence) và năng lực kiểm soát xung đột đóng vai trò nền tảng trong việc bảo vệ sức khỏe tinh thần cũng như duy trì sự cân bằng cá nhân, tuy nhiên chúng không phải lúc nào cũng chuyển hóa trực tiếp thành thành tích trong công việc hay điểm số trong học tập (Yusoff et al., 2013). Đáng chú ý, các đặc điểm nhân cách bẩm sinh như “tính thần kinh” (neuroticism) có xu hướng bộc lộ và ảnh hưởng mạnh mẽ đến sức khỏe tâm lý trong các giai đoạn khủng hoảng hoặc áp lực cao của cuộc đời, bất kể cá nhân đó có kết quả học tập xuất sắc hay sở hữu một sự nghiệp thành đạt rực rỡ như thế nào (Yusoff et al., 2013). Do đó, sự trưởng thành tâm lý mới chính là thước đo về khả năng làm chủ bản thân, khả năng thích ứng linh hoạt trong môi trường phức tạp hơn là sự trưởng thành được đo lường một cách thuần túy thành công trong nghề nghiệp (Zhang et al., 2024).

2. Dấu hiệu của một người trưởng thành
Sự lệch pha giữa năng lực chuyên môn và năng lực tâm lý là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các cuộc khủng hoảng hiện nay ở người trưởng thành. Một cá nhân sở hữu đỉnh cao sự nghiệp nhưng nếu thiếu hụt năng lực quản trị cảm xúc hoặc có nền tảng sức khỏe tinh thần kém sẽ rất dễ rơi vào trạng thái cô đơn, rối loạn cảm xúc, stress ở cấp độ cao, gặp trục trặc trong việc duy trì hạnh phúc gia đình và thiết lập các mối quan hệ xã hội bền vững. Và khi đối diện với các thất bại hoặc biến động của thị trường/bối cảnh xã hội, sự thiếu hụt sức “tính bền” tâm lý có thể khiến họ sụp đổ nhanh chóng bất chấp những vinh quang trong quá khứ.

Ngược lại, sự trưởng thành tâm lý chính là bệ đỡ vững chắc giúp cá nhân đi qua áp lực chuyên môn một cách điềm tĩnh, biến những thách thức trong công việc thành “chất liệu/nguồn lực” để hoàn thiện nhân cách (Parent-Lamarche & Marchand, 2018). Khi thế giới nội tâm của một cá nhân đạt được sự chín chắn, các quyết định quản lý hay định hướng sự nghiệp của họ cũng trở nên nhân văn hơn, sáng suốt hơn và mang tính bền vững hơn.

Do vậy, theo quan điểm của SHERI, sự trưởng thành không được đo lường/thể hiện bằng tuổi tác hay vị trí xã hội mà được thể hiện thông qua cách mỗi người ứng xử với chính bản thân mình và với cuộc sống. Một người trưởng thành thường có những đặc điểm sau:

• Có khả năng tự nhận thức về điểm mạnh, điểm hạn chế và hệ giá trị của bản thân.
• Biết chịu trách nhiệm với lựa chọn và hành động của mình.
• Có khả năng quản lý cảm xúc trong những tình huống áp lực.
• Sẵn sàng tiếp nhận phản hồi để hoàn thiện bản thân.
• Biết tôn trọng sự khác biệt và xây dựng các mối quan hệ tích cực.
• Duy trì tinh thần học tập suốt đời và luôn sẵn sàng thích nghi với những thay đổi.

Đây là những năng lực cốt lõi giúp con người phát triển bền vững trong cả công việc và cuộc sống.

3. Hành trình trưởng thành bắt đầu từ sự thấu hiểu
Một trong những nguyên nhân khiến nhiều người dù đạt được thành công vẫn cảm thấy loay hoay là bởi họ chưa thực sự hiểu chính mình.

Hành trình trưởng thành không chỉ đơn thuần là quá trình đạt được thành công bên ngoài, mà còn bắt đầu từ việc thấu hiểu sâu sắc chính bản thân mình. Hiểu bản thân ở đây vượt ra ngoài việc nhận biết sở thích hay kỹ năng, mà còn là khả năng nhận diện và quản lý cảm xúc, hiểu rõ động cơ thúc đẩy hành động, xác định giá trị sống cá nhân và ý thức về những giới hạn cần tiếp tục phát triển hoàn thiện. Đây là nền tảng để con người xây dựng được sự lựa chọn phù hợp và hiệu quả trong cuộc sống.

Khả năng thấu hiểu bản thân góp phần tạo nên sự tự tin nội tại. Khi một người nhận thức rõ mình là ai, có giá trị nào quan trọng đối với mình, họ sẽ dễ dàng đưa ra quyết định phù hợp hơn, từ đó thúc đẩy quá trình trưởng thành cá nhân. Đây cũng là cách mà các mối quan hệ xã hội, đặc biệt là những mối quan hệ mang tính hỗ trợ, đóng vai trò then chốt trong việc trưởng thành về mặt nhân cách và phát triển của cá nhân (Lee et al., 2017).

Không chỉ thấu hiểu mình mà còn phải thấu hiểu người.

Thấu hiểu người khác là một phần không thể thiếu trong quá trình trưởng thành. Khi ta hiểu được cảm xúc, mục tiêu, giá trị và hoàn cảnh của người khác, ta xây dựng được các mối quan hệ tích cực và biết cách hợp tác hiệu quả. Những mối quan hệ này không chỉ tạo lập sự liên kết xã hội mà còn giúp duy trì sự đồng nhất về giá trị trong nhóm, từ đó nâng cao sự hài lòng với cuộc sống và cảm xúc tích cực, hạnh phúc (Sortheix & Lönnqvist, 2014).

Thêm vào đó, sự thấu hiểu sâu sắc về cuộc sống và các biến động xã hội còn giúp chúng ta phát triển khả năng thích nghi, chịu đựng khó khăn và duy trì sự bình an nội tâm trong những thời khắc biến động/khó khăn của cuộc đời. Quá trình này được thúc đẩy bởi sự nhận thức về chính mình trong các mối quan hệ với cộng đồng và môi trường xã hội rộng lớn hơn (Vohs & Finkel, 2006). 

Do đó, một phần tất yếu của sự trưởng thành của một cá nhân chính là nhận ra bản thân mình không tồn tại tách biệt mà luôn nằm trong một mạng lưới các mối quan hệ xã hội và bối cảnh đa văn hóa. Và Sự thấu hiểu – bao gồm thấu hiểu bản thân, thấu hiểu người khác và hiểu được cuộc sống – chính là nền tảng vững chắc cho hành trình trưởng thành của chúng ta. Nhờ sự thấu hiểu này mà chúng ta có thể thực hiện các lựa chọn sáng suốt, xây dựng các mối quan hệ tích cực, hợp tác hiệu quả và giữ vững được sự bình an nội tâm để vượt qua các thử thách trong cuộc đời.

Góc nhìn của SHERI
Từ những góc nhìn trên, SHERI cho rằng trưởng thành không phải là một đích đến mà là một quá trình phát triển liên tục không ngừng nghỉ. Ở nơi đó, mỗi cá nhân sẽ không ngừng học hỏi từ các trải nghiệm, điều chỉnh sau những sai lầm và từng bước hoàn thiện chính mình.

Triết lý “Hiểu mình – Hiểu người – Hiểu cuộc sống – Sống có giá trị” được xây dựng dựa trên niềm tin rằng:

Sự phát triển bền vững luôn bắt đầu từ khả năng tự nhận thức.

• Khi con người hiểu mình, họ phát triển đúng hướng.
• Khi hiểu người, họ biết đồng hành và tạo dựng những mối quan hệ có ý nghĩa.
• Khi hiểu cuộc sống, họ có thể đưa ra những lựa chọn phù hợp với giá trị và mục tiêu dài hạn.

Và đó cũng là nền tảng để mỗi cá nhân xây dựng một cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực cho gia đình, tổ chức và xã hội.

Sự trưởng thành không đến từ số năm chúng ta đã sống, cũng không được quyết định bởi những thành tích mà ta đã đạt được. Trưởng thành được hình thành từ khả năng nhìn lại chính mình sau mỗi trải nghiệm, từ tinh thần sẵn sàng học hỏi, từ sự can đảm thay đổi và từ ý thức không ngừng hoàn thiện bản thân. Có thể nói, hành trình quan trọng nhất của mỗi người không phải là hành trình chinh phục thế giới bên ngoài, mà là hành trình khám phá và phát triển chính mình. Đó cũng là lý do SHERI lựa chọn đồng hành cùng cộng đồng trên con đường Hiểu mình – Hiểu người – Hiểu cuộc sống – Sống có giá trị, bởi chúng tôi tin rằng mọi hành trình trưởng thành đều bắt đầu từ sự thấu hiểu.

Candeias, A. A. (2025). Emotional Intelligence in Portuguese Youth: Age and Gender Differences. Journal of Intelligence, 13(4), 48. https://doi.org/10.3390/jintelligence13040048

Cui, P., Chang, S., Tian, G., Li, Z., Cheng, C., Chang, L., Zhang, J., Zhang, H., & Hu, H. (2025). The mediating effects of psychological capital and career success in the relationship between leadership styles and job satisfaction among nurse managers: a cross-sectional study. BMC Nursing, 24(1), 961. https://doi.org/10.1186/s12912-025-03616-6

Howe, J., Falkenbach, D., & Massey, C. (2014). The Relationship among Psychopathy, Emotional Intelligence, and Professional Success in Finance. International Journal of Forensic Mental Health, 13(4), 337–347. https://doi.org/10.1080/14999013.2014.951103

Kaur, J., & Chauhan, A. (2025). Beyond technical skills: a fuzzy DEMATEL analysis of emotional intelligence and its impact on IT professionals’ performance in hybrid work settings. Future Business Journal, 11(1). https://doi.org/10.1186/s43093-025-00506-w

Lee, D. S., Ybarra, O., Gonzalez, R., & Ellsworth, P. (2017). I-Through-We: How Supportive Social Relationships Facilitate Personal Growth. Personality and Social Psychology Bulletin, 44(1), 37–48. https://doi.org/10.1177/0146167217730371

Parent-Lamarche, A., & Marchand, A. (2018). Work stress, personality traits, and cortisol secretion: Testing a model for job burnout. Work, 60(3), 485–497. https://doi.org/10.3233/wor-182755

Rajpurohit, V. (2025). Emotional Intelligence (pp. 82–95). Auerbach. https://doi.org/10.1201/9781032715377-6

Sadiqzade, Z. (2024). Fostering Emotional Intelligence in Language Learners. Journal of Azerbaijan Language and Education Studies, 1(1), 67–76. https://doi.org/10.69760/jales.2024.00106

Sortheix, F. M., & Lönnqvist, J. (2014). Person‐Group Value Congruence and Subjective Well‐Being in Students from Argentina, Bulgaria and Finland: The Role of Interpersonal Relationships. Journal of Community & Applied Social Psychology, 25(1), 34–48. https://doi.org/10.1002/casp.2193

Thao, L. T., & Trut Thuy, P. (2024). Enhancing the doctoral experience: factors influencing academic success and well-being of Ph.D. students in a cultural context. Cogent Arts & Humanities, 11(1). https://doi.org/10.1080/23311983.2024.2391645

Vohs, K., & Finkel, E. (2006). Self and relationships: connecting intrapersonal and interpersonal processes. Choice Reviews Online, 44(03), 44–1817. https://doi.org/10.5860/choice.44-1817

Xue, H., Si, X., Wang, H., Song, X., Zhu, K., Liu, X., & Zhang, F. (2022). Psychological Resilience and Career Success of Female Nurses in Central China: The Mediating Role of Craftsmanship. Frontiers in Psychology, 13(909768), 915479. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.915479

Yang, F., & Chau, R. (2016). Proactive personality and career success. Journal of Managerial Psychology, 31(2), 467–482. https://doi.org/10.1108/jmp-04-2014-0139

Yusoff, M. B., Esa, A., Mat Pa, M., Mey, S., Aziz, R., & Abdul Rahim, A. (2013). A longitudinal study of relationships between previous academic achievement, emotional intelligence and personality traits with psychological health of medical students during stressful periods. Education for Health, 26(1), 39. https://doi.org/10.4103/1357-6283.112800

Zhang, L., Liang, X., Cheng, N., Han, L., Jia, Y., Wang, R., Fan, H., Wu, W., & Jiang, X. (2024). Psychological resilience mediates sense of professional mission and career success in Chinese intensive care unit nurses: a cross-sectional study. BMC Nursing, 23(1), 607. https://doi.org/10.1186/s12912-024-02271-7